Akelarrea

Nafarroako Zugarramurdi inguruetan sorgin ehiza hasi zela 400 urte bete dira aurten. Urtemuga hori gogoratzeko hainbat ekitaldi egin dituzte. Duela egun batzuk Logroñon izan ziren, hiri hartan egin baitzen Inkisizioaren 1610eko autofedea 53 lagunen kontra eta horietatik 11 erre zituzten sugarretan, gehienak emakumeak. Zugarramurdin ere egun gutxi barru egingo da ekitaldi bat hori guztia gogoratzeko.

Inkisizioaren jarduna ez zen nolanahikoa izan, batez ere Nafarroan eta Lapurdin. XV. mende amaieratik paranoia moduko bat sortu zen Europa osoan, Malleus Maleficarum liburuak sustaturik, sorginen kontra. Gurean, interes politikoa ere bazegoen atzean; kontu ilun eta konplikatu asko gurutzatu ziren autofede horietan eta herritarrak izan ziren biktima nagusia. Alta, sorgin-mania horrek arrasto itzela utzi zuen, jendarteak Inkisizioak asmatutako “akelarrearen” historia hori guztia sinetsi baitzuen. Gaur egun oraindik geratzen dira mania horren kondarrak gure folklore eta toponimian. Aldiz, azken urteetan beste izaera duten ekimen kultural eta festak sortu izan dira, sorginkeria irudikatuz antzinako kontu pagano baten moduan, edota akelarrea Elizaren kontrako bilkura baten sinbolo bihurtuz. Inkisizioaren istorio asmatua sinesten jarraitzen al dugu?

Memoria historikoaren mesedetan orduan gertatutakoa ongi aztertu beharko litzateke, eta horixe egin du Juainas Paul Arzak-ek Geronimo Ustariz Institutuaren aldizkarian “akelarre” izenarekin. El aquelarre, una invencion desafortunada artikuluan Arzakek XVII. mendean izen horrek izan zuen desitxuratzea azaltzen du. Bi ondorio nagusi:

Bat: Akelarre hitzak Inkisizioaren autofedeetan izandako gorabehera ortografikoek –aquer larre, aquelarre, alque larre…– agerian uzten dute hitz asmatu berria zela. Izan ere, “aker” hitza ez da oso ohikoa gure toponimian, Fermin Irigaray Larrekok zioenez leku-izenak ez dira elementu mugikor eta aldakorrez osatzen normalean. Horregatik “akerlarre” baino “alkelarre” hitza izango zela dio, alka-belarrez osaturiko larrea, alegia.

Bi: Akerrak, rol inofentsiboa jokatzen du euskal kulturan. Euskaldunentzat, akerra, akerra zen, eta ez deabrua. Izaera diabolikoa Europako eliz tradiziotik inportatu zen. Akelarre hitza lehen aldiz XVI. mendeko dokumentu batzuetan azaltzen da ustezko sorginen biltzarrei lotua. Ondoren, XVII. mende hasierako Logroñoko prozesuetan inkisidoreek behin eta berriz nahita erabiliko dute, kontzeptua barneratu arte.

Funtsean, Arzakek garbi uzten du akelarre hitza sorginkeriarekin lotzea asmakizun bat izan zela, baina ez kasualitate bat. Ondoren, terminoa unibertsal bihurtu zen eta gaur egun edozein orgia mota deskribatzeko ere erabiltzen da. Arzaken ustez, akelarrearen estereotipo faltsu bat sortu zen eta hori transmititu egin dugu jatetxeen, abestien, musika eta kultur taldeen eta turismoaren bidez.

Zabalgarbi erraustegia

Gipuzkoako hondakinen kudeaketaren inguruan hainbat albiste izan da aste honetan: Errauste plantaren kontra aurkeztutako 2.075 helegiteak, bosgarren edukiontzia zabaltzeko Hondakinen Partzuergoaren asmoak, Usurbilgo erreferendumaren data… Gaur Zubietako erraustegiaren inguruko hainbat xehetasun eman ditu Hondakinen Partzuergoko kudeatzaile Ainhoa Gonzalezek Berria egunkariko erreportaje batean.

Partzuergoko ordezkariak azaldu duenez kokapenaren inguruan izan dituzte zailtasun gehien: “Nahi duguna da begientzako inpaktua ahalik eta txikiena izatea”. Horretarako erraustegia eta bertako tximinia estaltzeko neurri ugari hartu dituzte. Harrigarria da erraustegia ezkutatzeko horrelako lanak hartzea, herritar eta kolektiboek haren kontra egiteko arrazoi nagusiena osasunari loturik dagoenean, eta inolaz ere estetika kontuekin. Dena den, isuriak murrizteko neurrien berri ere ematen du Gonzalezek, “punta-puntako” teknologia eta “sistema katalitiko bat” erabiliko dutela esanez, besteak beste.

Errauste plantara “erreusa besterik ez” dela iritsiko dio Gonzalezek. Arraroa da datu hori, Diputazioak zaborraren %43 erreko dela aurreikusten baitu, eta jakina da “erreusa” (birziklatu ezin dena) deitzen zaiona gure hondakinen %20 baino txikiagoa izaten dela. Horrek esan nahi du erreko den zaborraren zati handiena birziklagarria dela, eta ondorioz, Partzuergoa onartzen ari da kontenedoreen sistemak –organikoarentzako bosgarren kontenedorea barne– ez duela hondakin birziklagarriaren zati txiki bat birziklatzeko baino balioko, Europako araudian birziklatzea lehenesten den arren.

Lorcaren gorpuzkinen inguruan sortu diren iskanbilak urrunekoak egin izan zaizkigu Euskal Herritik, baina atzo El Paisen Ian Gibson adituak idatzitako artikuluak atentzioa deitzen du. Gibsonek urteak eman ditu Lorcaren heriotza ikertzen, eta artikuluan Lorcak Fuente Grandeko olibondoan zergatik behar duen azaltzen du garbiro. Halaber, pista izugarriak ematen ditu granadako poetaren hezurrekin zer pasatu den esplikatzeko: Lorcaren parkea egiteko lurrak erosterakoan erratu zirela, 80ko hamarkadan parkea egiteko obretan hezurrak azaldu eta berriz gorde zituztela nonbaiten, orain erabaki larri horren arduradunak mutu daudela, beste tesi batek diola gorpua frankistek atera zutela… Eta artikulua aurrera doan heinean paralelismo bat etortzen zaio bati burura behin eta berriz: Aitzol.

Jose Aristimuño Aitzolek Hernaniko hilerrian izan zuen azkena. Han behar zuen. Lorcaren kasuan bezala, herri memoriari esker genekien hori. 2003an Aranzadik indusketak egin zituen bertako kripta batean Aitzolen eta beste hainbat lagunen hezurrak berreskuratzeko itxaropenez, baina han ez zen haien arrastorik aurkitu. Nola orain harkaitza Fuente Granden, lokatza azaldu zen orduan Hernanin. Gorputzak hilerriko beste leku batean egon litezkeela ere uste da, 200 fusilatu inguru gorde litzakeen hobi komun batean; baina hilerriaren handitze lanek hobi komuna erabat desitxuratu zuten eta zientifikoek ez dute bertan eskurik sartu nahi izan, ezer garbirik ez delako aterako haien ustez. Bestalde, Iñaki Egaña historialariaren esanetan, ezin da baztertu Aitzolen gorputza frankistek Valle de los Caídos-era eraman izana, Hernaniko kriptako indusketetan hilkutxa bat azaldu baitzen, hain zuzen hezurrak Madrilera garraiatzeko erabiltzen zirenen antzekoa.

Aitzolen heriotzaren berri modu askotara iritsi izan zaigu. Lekuko zuzenen testigantza ere jaso izan da, Goia familiarena kasu. Joxe Goia Hernaniko enterradorea zen 1936an, haren alaba Josebe Goiak ere bertatik bertara ikusi zituen fusilatuen gorputzak, eta arrasto mingotsa utzi zion horrek. Berak gerora kontatu zuenez hildakoen senideek behin baino gehiagotan eskatu zioten bere aita Joxeri gorpuak hobitik ezkutuan ateratzeko. Goiatarrak abertzaleak ziren eta ondo ezagutzen zuten Aitzol; agiri bat ere aurkeztu zuten haren gorputza panteoi batean sartzeko eskatuz, baina jakina, agintari frankistek ukatu egin zieten holakorik. Ez ote zuen Joxek, beste askoren gorpuarekin bezala, Aitzolen gorpua ezkutuan aterako? Horrela balitz, Hernaniko hilerriko panteoiren batean behar lukete euskaltzale ezagunaren hezurrek. Baina Lorcaren kasuan bezala, zalantza da nagusi hemen ere.

Fama, fusilaketa, herri memoria, obra irregularrak, gorpuzkinen misterioa… bizitza paraleloak apaiz eta poetarenak. Eta biak izan dira, krudelkeriaren, ezjakintasunaren eta arduragabekeriaren biktima. Ian Gibsonek bere artikulua hasten du esaten Txilen Victor Jara duintasunez hilobiratu dutela azkenean, baita Hungarian Miklós Radnóti bardoa ere… baina ez da halakorik gertatu Lorcarekin. Euskal Herrian horretan ere espainiarren antzera jokatu behar al dugu?

Emigranteak Ellis Islanden

Euskaldunek zenbat aldiz ez ote dute beren herria utzi behar izan kanpora lan egitera joateko? Ellis Island-eko euskal abizenez beteko artxiboak dira horren testigu. Gaur egun, berriz ere lana garesti dagoen honetan, ez dago datu zehatzik emigratzeko joera berpiztu ote den esateko, baina atzo gertaera bitxi baten lekuko izan nintzen kafetegi batean:

Aldameneko mahaian bi gizon zeuden, eskuak onduta eta aurpegia zartatuta, lan gogorraren ajeak dudarik gabe. Haien ondoan emakume bat eta hainbat haur, gizonek oparitan ekarritako litxarkeriak gozatuz. “Holako lanak oso larri zaudenean bakarrik hartu behar dira” entzun nion nahigabean emakumeari. Kafetegira magrebtar bibotedun bat sartu zen, kotoizko jertseak eta larruzko poltsak saltzen ari zen.

- Ez dudala ezer nahi! –esaten dio gizonetako batek zigarroa ahotik atereaz– Afrikatik etorri naiz oraintxe eta!
- Afrikatik? Nondik? –esaten dio saltzaileak herriminez eta bere gisan emigratzen ibili izan den batekin hitz egiten ari balitz bezala–
- Durbandik.
- Urruti dago?
- Oso urruti. Pentsa, abioiez bi egun behar dira.

Saltzailea erosle berrien bila abiatu da pixkanaka. Ez dakit, baina magrebtar horrek ez zuen Euskal Herrira abioiez etorri izanaren itxura handirik… Gustura galdetuko nioke ea bere ustez krisian gauden ala ez. Izan ere, Ametsek arrazoi zuen: mundu batean goaz baina krisi berean ez.

Diaspora Bidaian

Biarritzeko Versant teatroak Diaspora bidaian antzezlana estreinatuko du gaur Bordelen (Pont Tournant-eko antzokia, 20:30ak). Joseba Sarrionaindia, Bernardo Atxaga eta Pier Paul Berzaitzen hainbat testu hartu dituzte kontuan obra egiteko, eta Venezuela, Haiti, Argentina, Quebec eta Euskal Herriko beste antzerki konpainiekin elkarlanean egina da. Arduradunek azaldu dutenez, euskal kulturak beste kulturetan izan duen eragina aztertu nahi izan dute eta bide batez nazioarteko antzerkilarien sarea sendotzea dute helburu.

Hala ere, mamira joanez gero, diasporaren hainbat aurpegi erakusten ditu antzezlanak. Bi anaia barkoxtar Ameriketara joaten dira 1820 urtean, batak dirua eta ospea lortzen du, bestea, poeta behartsu iparragirretar izatera kondenatua izango da. Bestalde Sarrionandiaren “Lagun izoztua” eleberria oinarri hartuta erbesteari buruzko ikuspegia ere garatzen du obrak. Denboran eta geografian saltoka dabil etengabe Diaspora bidaian antzezlanaren haria.

Antzelana gaur estreinatuko den arren, proiektua aurretikoagoa da. 2006an hasi ziren lana prestatzen eta Quebec-en edota Caracasen izan ziren Versant teatroko kideak tailerrak ematen. Orain, Bordeleko saioaren ondoren, Euskal Herrian barrena egingo du bira obrak, eta ondoren Quebec-en antzezteko asmoa dute.

Ikusi albistea hemen:

- Diaspora Bidaian ikusgarria bidean (EKE.org)
- Un viaje que une a Atxaga, Berzaitz y Sarrionandia (Infoartez)
- Euskal diasporari buruzko lana, Versant antzerki taldearen esku (Gara)

Egia, gauza absolutu eta subjektiboa den heinean, eskuraezina da, baina horrek ez du esan nahi egia bilatzea baztertu behar dugunik. Alderantziz, Estatu orok obligazioa du saiakera hori egiteko. Carlos Chipoco jurista perutarraren esanetan: “Egia bilatzea inportantea da, biktimen eta haien senideenganako zor morala kitatzeko, errudunak deskubritu eta zigortzeko, herritarrek erakunde publikoengan duten kontrola eta demokrazia berresteko, eta ekiditeko biolazio horiek berriz errepikatzea”. Perun ez ezik, Egiaren Batzordeak munduko hainbat eta hainbat lekutan eratu izan dira: Europan, Bigarren Mundu Gerraren ostean, Hego Amerikan eta Hego Afrikan, 90eko hamarkadan… Diktaduretan ezarritako legeak eta sententziak bertan behera geratu dira, barkamena eskatu izan da eta biktimak ekonomikoki konpentsatu dira. Kasu guztietan Estatua izan da prozesua aurrera eraman duena, Egiaren Batzordearen bidez.

Espainia salbuespena da. Memoria Historikoaren legeak ez du horrelakorik bermatzen, biktimen bizkar jartzen du eginbehar hori eta ez ditu frankismoko sententziak bertan behera lagatzen. Egiaren Batzorderik ere ez du aurreikusten lege horrek. Duela urtebete inguru, Baltasar Garzon epaileak frankismoa auzitan sartu zuenean, hildakoen zentsua osatu nahi izan zuen eta krimenak ikertzeko eskatu zion aditu talde bati. Agian, eta muga asko edukita ere, talde hori izan zen Egiaren Batzorde publiko batetik gertuen egon dena Espainian. Hala ere, jakina da Garzonen diligentziak zertan geratu ziren.

Egiaren Batzordeen tresna nagusietakoa biktimen eta haien senideen testigantza izaten da, frogak borratzen iaioak izan batira beti diktadore eta genozidak. Ildo horretatik, esan liteke Espainia eta Euskal Herriaren kasuan Egiaren Batzordearen lana pixkanaka elkarteak egiten ari direla, testigantzak jaso eta hobi komunetako gorpuzkinak berreskuratuz. Baina lan hori iniziatiba pribatuak ahalbidetu du, ez Estatuak. Eta hala ere, oraindik gauza asko dago egiteke: hildakoen zentsua osotzea, biktimak identifikatu eta kalte-ordainak ematea indarkeria homofoboaren jomuga izan zirenei, batailoietan lan egin zutenei, ondarea konfiskatu zitzaienei… milaka eta milaka dira. Horretarako guztirako eskatzen da Egiaren Batzorde bat, izaera publikoduna, “zor moral” hori behingoagatik kitatzeko.

Bosgarren kontenedorea

El Diario Vasco egunkariko atzoko albistearen izenburua: “Amaran materia organikoa biltzearen jarraitasuna airean dago”. Hori irakurrita batek ezin izan dio tentazioari eutsi, eta buruan irudikatu du erraustegiko tximinia modernoaren keak zeruan izango lukeen soslaia. Gipuzkoako Aldundiak Donostiako auzo horretan bosgarren kontenedorea deiturikoarekin amaitu du eta udal arduradunek zalantzan jarri dute ekimenak aurrera segituko ote duen: “Dena 2010eko aurrekontuaren baitan dago” esan omen du Odon Elorza alkateak. Agintari horien jarrerak erakusten du ez dutela sekula hartu zabor organikoa biltzearena kontu serio bat bezala, behin eta berriz “esperientzia pilotoa” zela errepikatu dute, gauza sinboliko eta itxurazkoa dela agerian utziz.

Amaran eta beste zenbait lekutan bosgarren kontenedorea jarri zutenean, sistema hori Gipuzkoa osora hedatzeko asmoa zutela esan zuten, baina orain, ustez dirua bukatu zaienean, abandonatuta utzi dituzte Amarako ia 2.000 familia –hori bai, eskerrak emanez–. Orduan, nola hedatuko dute Gipuzkoa osora bilketa hori? Zer ez digute esan bideragarritasun ekonomikoaz?

Bosgarren kontenedorearen sistemak, beste arazo askoren artean, badu kontraesan konponezin bat: pack berean sartu digutela erraustegia. Esan digute biak behar direla plan integrala izateko, baina kontua da erraustegiak zaborra behar duelako erren­tagarritasuna bermatzeko eta bosgarren kontenedoreak elikagai hori kentzen diola. Plan integrala aipatzean, ez ote dira esaten ari erraustegiak zaborrak integroki jango dituela?

Erorien bailara

Modu asko dago biolentzia eta heriotza justifikatzeko. Modu horietako bat izan daiteke isiltasuna –elipsi krudela?–, pasibotasuna, utzikeria… edota, zergatik ez, justiziaren eta bizikidetzaren defentsa ultra.

Egunkari bateko gaurko edizioko orriak errepasatuz honako notizia dakar hasieran: Terrorismoaren Biktimen Fundazioak dekalogo bat prestatu du, gaztetxoak “fanatismoan” erori –infektatu?– ez daitezen. Arartekoak ikasleen artean egindako ikerketaren ondoren dator dekalogoa; izan ere, gaztetxoen %14ak ez omen du terrorismoaren inguruan “jarrera etiko egokia”. Maite Pagazaurtundua fundazioko presidenteak ahots larriz dio lortu behar dugula gure seme-alabek “hilketaren kontra eta askatasunaren alde hitz egitea, bainarik gabe”.

Pixka bat aurrerago beste notizia bat dator, letra txikixeagoan: Aralarrek Aresen dimisioa eskatuko du Jon Paredes-en familiari barkamena eskatzen ez badio. Joan den igandean baina, Guardia Zibilek Francoren aginduz hildako Txiki-ri egin nahi zioten omenaldia eragotzi zuen Ertzaintzak agindu judizial bat erakutsiz.

Eta azkenik, orrialde batzuk pasa eta gero, beste berri bat: Espainiako Gobernuak Valle de los Caídos-eko hildakoak zentsatuko dituela. Oroimen historikoa berreskuratzeko bidean pausu garrantzitsua da zalantzarik gabe. Bertara eraman zituzten erregimen diktatorialak gerran eta gerra ostean asasinatutako milaka lagunen gorpuak eta biktima haien senideei errazago izango zaie orain haiek etxeratzea. Kongresuan baina, talde popularrak ekimenaren kontra bozkatu zuen, datuen babeserako ez dakit zer lege aipatuz.

Biolentzia eta heriotza justifikatzeko baina asko dago. Kontua da gure baratzeko bainak jaten ditugula gusturago.

Diario del Puertori egindako elkarrizketa batean Miguel Buenek hainbat pista ematen ditu: badiako barruko portuko lurren salmenta, obraren BEZa, fiskalitatean Gipuzkoak dituen abantailak… Eta dio kai berriko aktibitateak 60 milioi euro ekarriko dizkiela diru-kutxa foralei behin dena martxan jartzen denean. Buenek tranpa txiki bat egiten du ordea, zeren eta balantzaren alde batean soilik aurrekontuko kostua jartzen du, eta balantzaren bestaldean, aldiz, handik eta hemendik pilatzen ditu etekinak. Zein izango da, ordea, proiektu horren kostu ekologikoa? Neurtu al dute obrak iraun bitartean sortuko diren trafiko arazoen kostu ekonomikoa? Nola dakite ez dela, Gijonen bezala, obrekin “sobrekosturik” izango?…

Bestalde, portuaren defendatzaileek behin eta berriz erabiltzen duten argudio batetara jotzen du Buenek elkarrizketan: instalazio berriak gai izango direla merkatu berriak eta irabaziak ontzeko, horretarako orain arte Bilbora bideratu izan den trafikoa erakarriz, esaterako. Baina fedeak ez du jaten ematen eta oraindik ez dute azaldu zein izango den trafiko hori erakartzeko formula, Jaizkibelgo kaiak “potentzialitate handia” izango duela esatea ez bada.

Ilusio horren guztiaren kontra badaude datu batzuk errealagoak direnak. Gaur egun, badia barruko portuaren urteko negozio zifra gordina ez da 15 milioitara iristen eta 2008an emaitza netoa 497.000 eurokoa izan zen bakarrik, kai berriak kostako duenaren ehuneko… hobe ez pentsatzea. Bestalde, Pasaiako portuko trafikoa %25 baino gehiago murriztu da 2009ko lehenengo seihilabetekoan krisiaren eraginez, eta hori gutxi balitz, Estatuko Portuen –Pasaiakoa horien barruan dago– arduradunak fusioen alde daude eta ez dira Buenek defendatzen duen auzo-portuen konpententzia zale. Horrela zioen uda honetan Gonzalez Laxe Estatuko Portuen presidenteak: “Munduan portuak fusionatzen ari dira: New York eta New Jerseyk portu agintaritza bakarra dute; berdin gertatzen da Nantes eta Saint Nazairerekin. Enpresetan bezala da: masa kritikoa behar da, dimentsio arazoa da”. Eta Buenek zer dio? Fusionatu daitezela Bilbo eta Santander.

Carrefourreko poltsa

Plastikozko poltsen inguruan ETB2k atzo gauean eman zuen notizia deigarria izan zen. Komertzio txikian erosketak egiterakoan zenbat poltsa erabiltzen ditugun frogatzeko kale ikerketa moduko bat egin zuen kazetariak. Okindegian plastikozko poltsan sartzen diote eskatutako ogi barra, Ordiziako ferian ere berdin sartzen diote plastikotan nola patata kiloa hala ardi gazta, baita harategian Goierriko mondeju ederra ere. Ordu erdian poltsa mordoa pilatu zaiola kexa da, kontsumitzaile pasiboarena egiten ari dela argitu gabe. Aldiz, hipermerkatu ongileetan “kontzientziatuago” omen eta neurriak hartzen ari direla poltsak kentzeko… Eta orduan Anjel Lertxundik Berriako bere txokoan igandean idatzitakoa etortzen zaio bati burura – “Zer gera bat ba tontoak!” zioen Anduk supermerkatuan erositako produktu ultraplastifikatuei so–. Eta errematatzeko kazetariak zapata denda bat publizitatzen du plastikozko poltsetatik paperezko poltsetara pasa direlako. Jakina, ekologikoagoa da hori.