Arg.: San Sebastian Digital

2008ko azaroan 30 egunetik bitan baino ez zuen atertu.  Lehman  Brothers-en kiebrak eman zio paso 2008ko udazken euritsu hari. Gero, neguarekin, langabezia datu txarrak hasi ziren, abenduan 8.000 lagun gehiago lanik gabe Euskal Herrian, urtarrilean 12.800… Eta elurra etorri zen, denboralea Donostiatik sartu eta hamabost zentimetroko errauts zuria utzi zuen kale eta poligonoetan. EEE hitza zer zen ikasi genuen orduan, eta MCCko enpresa arrakastatsuetan ere soldatak kolpean %8 jaitsi zitezkeela. Ziklogenesis esplosiboa etorri zenerako gorrian onduta geunden jada. Zer gehiago egin behar du? Esaten genuen kolkorako. Tristea eta iluna, gogorra eta hotza, 2008-2009ko “Atzeraldi Handia” deitu izan zaion hori. Gaur egungo egoerak déjà vu hitz aspergarria dakarkit burura. Hotzak, elurrak eta langabezia datu txarrek naramate zerura begiratzera. Espero zen, eta etorri da atzeraldia, noizbait joan bada.

Atzo Espainiako Enplegu ministerioak emandako datuak (pdf) oso kezkagarriak dira: Hego Euskal Herrian %7,3 egin du gora langabeziak urtarrilean, Espainian baino hiru puntu gehiago, eta jadanik 206.000 lagun daude enplegu bulegoetan izena emanda. Krisia hasi zenetik datu txarrena da. Joan den asteko INEren inkestaren datuak (pdf) zertxobait hobeak ziren –inkesta hau fidagarriagotzat jotzen da eta Europako beste herrialdeekin parekatzeko balio du–, 176.000 lagun inguru omen dabil lan bila Hego Euskal Herrian.

Datu globalak larriak dira, baina larriagoak dira haien atzean ezkutatzen diren datu zehatzak. Esaterako, 48.000 pertsona dabiltza bi urte baino gehiagoz lana bilatu ezinik; 80.000 langabetuk ez du inolako laguntza edo subsidiorik jasotzen (abenduko datua); Hego Euskal Herriko 50.000 familiatan kide guztiak langabe daude Eustat-en eta NEI-ren esanetan. Areago, UPNAK egindako ikerketa batek dio 7.000 familiak ez dutela inolako diru-sarrerarik Nafarroan. Familiaren eta ingurukoen babesa bukatzen ari zaie askori eta horrek pobrezia igoarazi egin du nabarmen. Pobrezia eta gizarte bazterketaren kontrako europar sareak berriki argitaratutako txosten batek (pdf) dio Hego Euskal Herrian 390.000 pertsona daudela pobrezian eta bazterketan erortzeko arriskuan, urtebete lehenago baino 65.000 lagun gehiago. Eta benetan izoztuta geratzeko datu bat ere eman du erakunde horrek: 54.619 lagunek ezin dute astean hiru aldiz haragirik jan, alokairua eta kalefakzioa ordaindu… Azken batean ezin dute oinarrizko kontsumorik egin.

2012a urte beltzena izateko bidean da enpleguaren arloan. Adegik egindako aurreikuspenen arabera Gipuzkoako enpresen %5ak ateak itxi beharko ditu eta 1.300 lanpostu inguru galduko dira. Araban gauzak okerrago daude oraindik, enpresa esanguratsu ugarik lantegiak beste norabait eraman dituzte (Daewo, Esmaltaciones San Ignacio…) eta Merkataritza Ganberak ondorioztatu du bertoko enpresen laurdenak lanpostuak murrizteko asmoa duela.

Enplegu bluegoetan erregistratutako langabeziaren datuak eman zituzten atzo (Arg.: Deia)

Enplegua hain modu basatian suntsitzen den une hau aprobetxatuko du Espainiako Gobernuak lan erreformari ekiteko, des-regularizazioaren eta malgutasunaren bidetik enplegua sortuko dela esanez. Baina horrela al da? Vicenç Navarrok, Juan Torresek eta Alberto Garzónek Hay alternativas liburuan argi dute ezetz (azkeneko LARRUN-en laburpen bat argitaratu dugu): “Malgutasun gehiago izan den tokietan langabezia gehiago igo da” diote egileek, eta adibide modura jartzen dituzte Espainia, Irlanda eta AEBak. Herrialde horietan kaleratzeak errazteko politikak egin dira urteotan –“malgutasuna” zentzu horretan ulertzen baitu kapitalak– eta langabezia izugarri handitu da. Aldiz, Alemanian lana oso arauturik dago eta langabezia jaitsi egin da: iazko abenduan azken 20 urtetako daturik onena izan zen, %6,6ko langabezia tasa baino ez zen izan germaniarren artean. Errezeta neoliberalak predikatzen duenarekin guztiz kontraesanean dago hori. Gakoa lanpostuak murriztu beharrean lan orduak murriztean datza, halaxe egin dute Alemanian.

“Malgutasuna” enplegua sortu eta lanpostuak ez suntsitzeko, alegia. Euskal Herrian gero eta errotuago dugun ekonomia sozialarekin (kooperatibak, sozietate laboralak, elkarteak…)bat egiten du horrek. Etorkizun hurbilean zer esan handia izango duen eta askorentzat lana lortzeko irtenbidea izango den eredu autogestionatu eta solidarioa. Baleren Bakaikoa Gizarte Ekonomiako Euskal Behategiaren zuzendariak, elkarrizketa batean honakoa esan berri du:

Jendeak, arazoak dituenean, buruari eragiten dio eta azkenean irtenbideak sortzen dira. Kasu honetan berdin gertatuko da (…) Gaur egun jende gaztearen artean gero eta kontzienteago dira euren gurasoak baina okerrago biziko direla, eta gure zeregina da konbentzitzea horrelaxe izango dela. Bestela, engainatu egingo genituzke.  Horren ondorioz, nik uste, antolatzen hasiko dirala, eta ahal bada, autogestioaren eta kooperazioaren formularekin”.

Etxarri-Aranatzeko ekitaldia, 1977ko alkateen ekimena gogorarazteko (Argazki Press)

Etxean badugu ikurrina zahar bat. Amak egin zuen. Oihal zatiak erosi zituen, han berdea, hemen gorria… eta ahalik eta txukunen josi zituen elkarrekin. Orduan debekatua zegoen ikurrina erakustea, 1976a zen. Baina sumatzen zen laster legalizatuko zutela. Amak espresuki egin zuen egun horretarako. Eta egun hura 1977ko urtarrilaren 19an iritsi zen.

Bezperan “alkateen taldea” izenez ezagutzen zen mugimenduko hainbat udalburu Madrilera abiatu ziren Martin Villa Gobernazio ministroarekin hitz egitera (bai, bai, atención, atención Martin Villa es un cabron-on-on… estribillo ezagunaren protagonista). Han zeuden Jose Luis Elkoro, Imanol Murua eta beste zenbait. Kalean sekulako presioa zegoen eta Martin Villak ez zuen beste aukerarik izan ikurrina “ez pertsegitzea” baino, hori bai, piperpotoaren ondoan jarrita. Baimenak Hego Euskal Herriko lau lurraldeetarako balio zuen, 35 urte geroago San Ferminetako irudi hauek zer pentsatua ematen badute ere.

Alkate horien artean Ignacio Iruin zegoen, Hernaniko alkatea (Iñigo Iruin abokatu ezagunaren aita). Estimu handiko pertsona da Iruin gure herrian, bai musika bandan egindako lanagatik eta baita alkate gisa hartutako konpromisoagatik ere. Berari egokitu zitzaion, plaza bete jende zela, udaletxeko balkoian lehen aldiz ikurrina jartzea. Hona hemen orduko irudi batzuk:

Ignacio Iruin alkatea udaletxeko pleno aretoan ikurrina jarri aurretik (Hernaniko udal artxiboa)

Jendetza Gudarien Plazan, orduan Plaza de España, ikurrina noiz jarri zain (Hernaniko udal artxiboa)

Ignacio Iruin eta beste udal ordezkariak ikurrina jasotzen (Hernaniko udal artxiboa)

Duela bi urte Jose Mari Martinez kazetariak elkarrizketa egin zion Hernani urtekarirako eta hara nola gogoratzen dituen Iruinek egun horiek:

Martin Villak bazekien legalizazioa lehenago edo beranduago egin beharra zegoela. Juridikoki ez zirudien oso zaila, hori bai, herriko ikurraren eta espainolaren ondoan egon behar zuen. Imajinatuko duzun bezala, baldintza hori ez zitzaigun batere gustatu, baina onartu behar izan genuen geure helburua lortzeko: 1977ko urtarrilaren 19an, arratsaldeko zazpietan, ikurrina Euskadiko udaletxe guztietan zintzilikatzea ikur ofizial moduan”.

35 urte geroago, alkate talde horrek egindakoa gogorarazi dute Etxarri-Aranatzen, han bildu baitziren egun batzuk lehenago, 1977ko urtarrilaren 16an ordezkari mordoa, eta hantxe sinatu baitzuten dokumentu garrantzitsu bat eskatuz presoak kartzelatik ateratzea, autodeterminazio eskubidea, eta euskaraz bizi ahal izatea, besteak beste. Eta ikurrinaren legalizazioa, jakina.

Gure amonak kontatu zidan behin, urtero, Santu Guztien Egunaren ingurumarian, aitonak eta lagun batzuek ikurrina bat jartzen zutela ezkutuan Hernaniko hilerrian, han fusilatu zituztenen omenez, honako leloa idatzirik zuela: Arerio maltzurrak zuek bazterrean utzi arren, eusko gogoan toki berezia daukazue. Elvira Zipitriarena omen da esaldia.

Etxean urtetik urtera jarri izan dugu amak egindako ikurrina balkoitik eskegita: Aberri Egunean, herriko festetan eta abar. Seguruenik  ikurrinak jadanik ez du lehengo aldarrikapen kutsu bera, baina ez legoke gaizki gogoratzea zenbat kosta zen hilerriko zoko ilunenetik udaletxeko balkoiraino eramatea.

Carlos Urquijo Gobernuko delegatu berria EAEn, karguari zin egiten

Espainiako Gobernuko delegatu karguari frankismotik heredatutako kargu zaharkituaren usaina dario. Egia da Espainiak egitura “federala” edo autonomikoa izan duenean sortu izan dela kargu hori –1931ko eta 1978ko konstituzioekin–, baina 1958ko dekretu batez geroztik frankismoan hainbeste botere izan zuten gobernadore zibilen ezaugarri batzuk mantendu izan dituzte delegatuek, 60ko eta 70eko hamarkadan manifestazioak debekatu, grisak jendea jipoitzera bidali, apaizak atxilotu edo fabrikak eta elkarte gastronomikoak kate eta giltzarrapoz ixten zituzten Enrique Oltra Molto, Fulgencio Coll de San Simón eta gisakoen atributuak, hain zuzen.

Duplizitate horren ondorioz 1997an gobernadore zibilen kargua desagertu eta subdelegatuak sortu ziren, delegatuen menpe beti ere. Jakina, Gobernuko delegatuek ez dute frankismoko gobernadore zibilek adinako botererik. Hala ere, eskumen ugari dute. Esaterako, Estatuko Segurtasun Indarren buru dira autonomia erkidegoetan eta gobernadore zibilek zuten zigortzeko gaitasuna eskuratu dute.

Baina “praktikotasun” horrez gain, funtzio sinboliko handia ere badute delegatuek Espainiako Estatuko periferiako herrialdeetan. Askorentzat, Espainiaren hankapean daudela erakusten duen ikur adierazgarria dira. Lehen Fernando VII. espainiar monarkak edota Francisco Franco diktadoreak gobernadore zibilak zuzenean izendatzen zituzten moduan, orain Espainiako Presidenteak aukeratzen ditu Gobernuko delegatuak, eta Ministroen Batzordeak tramite hutsez izendatzen ditu ondoren. Haiek dira garai bateko erregeordeak, lurralde altxatuak pazifikatzera datozen jeneralak, fedegabeak ebanjelizatzera doazen misionistak. Eta halaxe azaldu zaigu Carlos Urquijo popularra, esanez bere misioa izango dela euskaldunok konturatzea “zenbat jasotzen dugun espainiarrengandik”.

Francisco Barón de Benasque Gipuzkoako gobernadore zibila Loiolako koarteleko tropak ikuskatzen 1947an (Arg.: Kutxa)

Carlos María de Urquijo Valdivielso Laudion jaio zen 1961ean eta 1987an sartu zen bere herriko zinegotzi. 1991tik Eusko Legebiltzarkidea da eta alderdi popularreko alderik gotorrenekoa ordezkatu izan du Jaime Mayor Oreja eta Maria San Gilen ondoan. 2004an Gobernuko delegatu izan zen epe laburrez, eta ordukoan, besteak beste, “Euskal Herria” hitza testu liburuetatik kentzea eskatu zion Ibarretxeren Gobernuari, kontua auzitegietara eramanez. 2009an EiTBko Zuzendaritzari azalpenak eskatu zizkion Egunkariako auzipetuei emandako “trataera atseginagatik”. Urquijo da, “inoiz ez k-rekin” behin Carmen Gurruchaga kazetariari adierazi bezala, Legebiltzarrean indar guztiekin “Viva la Guardia Civil! oihukatu zuen Carlos Urquijo bera da, Espainiako Gobernuko delegatu berria EAEn.

Askok harriduraz hartu dute izendapena, ez baitator bat ETAren jarduera armatuaren amaierak ekarritako garai berriekin; ez dator bat EAEko PPren barruan nagusitu den korronte irekixeagoarekin. Biktimei egindako keinua omen, haiengandik oso gertu egon delako Urquijo Legebiltzarreko batzorde eta ponentzia artean. Baina egon daitezke arrazoi gehiago. Irekitzen ari den bake eta normalizazio prozesu berrian eragiteko elementu distortsionantea izan baitaiteke delegatua, eta hori esperientziaz daki PPk.

Enrique Villar delegatu izan zenean, Aznarren bi legealditan (1996-2004), Lizarra-Garaziko prozesua gertatu zen. Villarrek protagonismo itzela hartu zuen  eta zenbaitetan jarrera beligerantea eta muturrekoa erakutsi zuen –ETB auzitan sartu zuen ETAko kideak su-eten betean elkarrizketatzeagatik–, eta tentsioak goia jo zuen Villarrek EAJko, EAko eta EHko kideei “hiltzaile” deitu zienean, azkeneko hauek euren zerrendetan presoak aurkeztu zituztelako.

Zentzu horretan, ikusiko dugu erregeorde berriak bere aitzindariaren lorratzari segitzen dion hala ez. Horretarako dohainak baditu behintzat. Eusko Legebiltzarreko kide izan den bitartean hiper-aktibitate ikusgarria erakutsi izan du Carlos Urquijok oposizio lanean, ekimenak, galderak, eztabaidak eta, batez ere, polemikak sustatuz. Legebiltzarreko webgunean horien guztien berri dago. Zientoka dira, Urquijoren pentsaeraz tesi bat idazteko adina. Animatzen denak eta loa galtzeko beldurrik ez duenak, hemen du lotura.

Oraingoz Carlos Urquijok zuhurtziaz jokatu du eta honakoa adierazi du bere kargu-hartzean: “Guztion artean finkatu beharreko askatasun aro berri bat irekitzen ari da”. Gobernuko delegatuaren atzean Gobernua dago, eta hark markatuko dio bidea bere ordezkariari. Dena den, suma liteke hemendik aurrera asko, asko, askotan hitz egingo dugula Carlos María de Urquijo I.az.

Hiru Mugak Baterak dokumentala egin du Olatzagutiako errauste proiektuaren kontra

Hiru Mugak Batera-k, Olatzagutiako Portland lantegian hondakinak erretzearen kontra dauden Nafarroako, Arabako eta Gipuzkoako elkarte ugari biltzen duen plataformak, Incinerando el futuro. Olaztin Errausketarik ez dokumentala kaleratu du zementugile erraldoiaren proiektua salatzeko. Hainbat aditu eta lekukoen iritziak bildu dituzte bertan eta Argia.com-eko multimedia atalean ikusgai izango da.

Mugimendu handia sortu da Olatzagutiko erraustegiaren kontra, ez bakarrik Sakanan, baita Arabako Lautadan, Ameskoan eta Gipuzkoako Goierrin ere. Esaterako, uztailean Altsasun inoiz ezagutu den manifestaziorik handiena egin zen errausketaren aurka (3.000 lagun); abuztuan berriz, Aratz mendipean dagoen Araia herritxoan, ehunka lagun bildu zen mobilizazio batean; duela egun gutxi Lizarran bildu ziren errausketaren kontra eta ehunka izan ziren han ere. Nekazariak, abeltzainak, turismo elkarte eta partzuergoak, talde ekologistak, auzo elkarteak, zinegotzi eta alkateak, guraso elkarteak, sindikatuak, merkatariak, idazle eta artista ezagunak… Kontrako jarrera bizia sortu du Portland-en proiektuak eta errausketaren kontrako borrokan fronte berri bat ireki da Euskal Herrian.

3.000 lagun bildu ziren uztailean Altsasun Portland-en egitasmoaren kontra

Dena den, Olatzagutiako errausketa egitasmoak badu berezitasunik gainerakoekin alderatuta. Zabalgarbiko eta Zubietako erraustegiak erakunde publikoek bultzatu dituzten lantegi berriak dira –enpresa pribatuen akuiluak zerikusirik izango duen arren–, besterik gabe zonalde batean prantatuak. Aldiz, Olatzagutian, Portland fabrikaren itzalpean erreko dira hondakinak, mendea pasatxo duen 152 langileko enpresa errotuan.

Ibilbide luzeko lantegiek, inguruko herritarrentzako lanpostuak sortzeaz gain, bizitza sozialean eragin handia izan dute filantropiaren bidez, seguruenik estrategia horrek onurak ekartzen dizkiolako bueltan enpresari. Euskal Herrian adibideak ugari dira –Lasarteko Michelin Kirol Kultur Elkartea datorkit burura, Kontxako Bandera irabazi zuen hura– eta Portlandek ere rol hori jokatu izan du (Portland San Antonio…). Gertatzen dena da, batzuetan, ordain gisa, enpresaren jarduerak kalte larriak sortzen dituela osasunean, ingurumenean edo ondarean. Astakeria asko egin dira egoera horretaz baliatuz –Hernaniko Zikuñagako Amaren lapurretaz akordatu naiz, anekdota moduan– eta batzuetan jendeak planto egiten du. Egunotan albiste esanguratsua ibili da hedabideetan: Britainia Handiko kultur munduko milaka lagunek protesta egin dute British Petroliumek arte erakundeei emandako 12 milioi euroko laguntzagatik, gogoraraziz BPk Mexikoko golkoan egindako barrabaskeria.

Olatzagutiako Portland 1903an sortu zen eta eragin itzela izan du herriaren historian

Badirudi FCCk –Portlanden jabea 2002tik– kalkulua egina zuela, Nafarroako Gobernuak hondakinak erretzeko baimena eman zionean, ez zuela halako erresistentziarik aurkituko. Euskal Herrian eta Espainian barreiatuta dituen beste plantetan ez baita zalaparta handiegirik izan hondakin arriskutsuak kiskaltzen hasi direnean. Ustekabean harrapatu du errebolta honek eta kontra-errebolta antolatu behar izan du langileen artean, herrian zatiketa sortuz. Ez da gauza berria. Garoñan, esaterako, adierazgarria da langileek hartutako jarrera zentralaren itxieraren aurka. Portlanden kasuan ez da itxierarik eskatzen, hondakinak ez ditzala erre baizik. Hala ere, lantegiaren itxieraren beldurra astindu dute –eskualdean %22ko langabezia tasa dago–, eta horrek muturreko jarrerak sortu ditu.

Giroa ozpinduta dabil Olatzagutian. Aurreko legealdian NaBaiko hiru alkatek dimititu egin zuten “ezker abertzalearen presioengatik”, eta antza, errauste proiektuak ba omen zuen zerikusirik dimisio horiekin. Bestalde, enpresa batzordeko UGTko eta CCOOko delegatuak proiektuaren alde daude eta langileen zati batek bilkurak egin dituzte euren “etorkizunaren alde”.  Irailean, Sakana Bizirik-eko kideek prentsaurrean salatu zuten taldeko hainbat partaidek mehatxuak jasan dituztela, bai eskutitz bidez eta baita euren etxean bertan ere.  Hiru Mugak Batera-k prestaturiko dokumentalean ere salatzen da egoera hori: “Enpresako zuzendaritzako hurbileko sektoreek gure lana oztopatu eta zangotrabatu egin dute. Hormetatik kendutako kartelak, sinadura orrien lapurreta, mehatxu zuzenak…”.

Kontua da hondakinak erregai baliotsu bilakatu direla etekin handiagoak lortzeko eta porlan fabrikak haien atzetik dabiltzala aspaldion negozioa egin nahian:  hondakin tona bakoitzagatik kobratu egiten dute, lehengaia aurrezten dute, eta diru-laguntzak jasotzen dituzte energia “berriztagarria” sortzen dutelako. Zaborra bildu, erre eta kobratu. Negozio biribila FCCrentzat.

Gurutz Agirresaroberen kontrako epaiaz artikulu zabarra idatzi du Auzitegi Nazionaleko laberintoak inork baino hobe ezagutzen dituen José Yoldi El País-eko kazetariak. Agirresarobe 32 urteko kartzela zigorrera kondenatu du auzitegiak. Joseba Pagazaurtundua ETAren aginduz hil omen zuela dio epaiak (pdf), baina harrigarriki ETAko parte izateaz absolbitu du. Yoldik inkoherentzia hori oso ongi nabarmendu du artikuluan, ETAk “sikarioak” ez dituela erabiltzen gogoratuz. Baina hortik aurrera dator zabarkeria, honek ere Pagazaurtundua hil zuten tabernako katilu batean Ertzaintzak aurkitutako DNA du fede, kristauek Jainkoan sinesten duten moduan.

Epaia ere DNA frogan oinarritu da. Gainerakoak “zantzu periferikoak” dira, xelebre askoak (errugbian jokatzea, kafesnea euskaraz eskatzea…). DNAn zentratuz, Auzitegi Nazionalak poliziaren profesionaltasunean jartzen du konfiantza osoa (beste behin ere) eta ez du zalantzan jartzen DNAren zainketa-katea (“Tenemos que se respetaron las medidas necesarias de preservación y custodia de esta evidencia”). Aitzitik, 2006an Ertzaintzak berak esan zuen DNA mostrarik ez zutela aurkitu. Hilketa gertatu eta zazpi urtera plazaratu zuten DNA mostra, Agirresarobe atxilotu eta Pagazaurtunduaren hilketa “argituz”. Baina akusatuaren defentsak salatu zuen 13 pertsonen eskuetatik pasatu zitekeela mostra hori, eta peritu batek ere zalantzan jarri zuen bere fidagarritasuna. Epaiak berak dio ez dela “ideala”.

Yoldiren ustez baina, DNA “burugogorra” da eta “Agirresarobe ETAko kide zen eta ustez oraindik ere bada”. Horra zientziaren besoetan eroritako kazetariaren sententzia. Baina inor konbentzituta ez balego, Yoldik beste “froga” bat deskubritu digu: Agirresarobek Joxe Mari Elosua duela abokatu, “urte askoan etarren abokatu izateagatik ezaguna”. Inplizituki hauxe dio beraz: “ETAkoa ez bazara, ez duzu etarren abokatu bat hartzen”

Joxe Mari Elosuak ETArekin loturiko hamaika auzi eraman ditu aurrera, aditua da horretan eta ederki ezagutzen ditu “inoiz defraudatzen ez duen” (Yoldik esana) Auzitegi Nazionalaren jokabideak. Nik, ETAkoa ez naizela demostratu nahi banu, ez nuke zalantzarik izango Elosuarengana jotzeko. Egunkaria auzikoek ere hala egin zuten eta absolbitu egin zituzten. Yoldik ezezagutza handia erakutsi du preso daudenen munduan gertatzen denaz, eta seguruenik ezagutza handia du terrorismoaren biktimen munduan gertatzen denaz. Auzi hau berezia baldin bada, horrexegatik ere baitelako: Terrorismoaren Biktimen Fundazioko presidenta eta bozeramale nagusiaren anaia hiltzeagatik epaitu dutela Agirresarobe.

Hernaniko hilerriko argazki zaharra, 1936ko fusilatuentzako kripta egin aurrekoa

Espainiako Defentsa Ministerioak bere artxiboetan klasifikaturik dauden dokumentu ugari kontsultagai jarriko dituela jakinarazi zuen Carmen Chacón Defentsa ministroak. Gaur El País-ek aurreratu digunez, guztira 10.000 dokumentu lirateke, eta 1936tik 1968ko tartea hartzen dute. Badirudi, hauteskundeen gertutasunagatik erabakia ez dela lehenago hartu, lana nahiko aurreratua zegoen arren. Baina ez da ziurra agiri horiek publiko egingo dituzten, horrelako kontuetan oso uzkur agertu izan den Alderdi Popularraren Gobernuaren eskuetan geratuko baita kontua.

Bestetik, ikusi beharko da zein informazio azaleratzen den eta nolako baheketa lana egiten den aurretik, albisteari kasu egiten badiogu “Estatuaren segurtasunari” eragin diezaioketen txostenak ez dituzte multzo horretan sartuko-eta; are gehiago, Defentsa Ministerioaren proposamenak hiru hilabeteko tartea aurreikusten du dokumentu bakoitza aztertu eta “desklasifikatua” zigilua jartzeko. Zer iritsiko da orduan ikertzaileen eskuetara? Zer geratuko da artxiboetako zoko ilunetan?

Klasifikatutako agiri hauetaz gain, dokumentu mordoa dago artxibo militarretan; militarrek, dena-dena apuntatu eta gordetzen dute, haien izaerari dagokio nonbait. Gerra zibilari buruzko ikerketak egiteko askotan joan izan dira haietara historialariak eta normalean ez dute arazorik izan kontsultak egiteko. Euskal Herriari dagokionez, Galiziako Ferroleko artxibo militarrean dago dokumentazio ugariena, justizia militarrari buruzkoa. Han aurkitu zuten, adibidez, Aranzadi elkarteko kideek Lauaxeta olerkariaren epaiketa eta fusilamentuari buruzko txostena. Beste batzuetan baina, alferrikakoak izan dira miaketa lanak artxibo horretan. Esaterako, gerra zibilaren lehen uneetan Gipuzkoan –batez ere Hernanin eta Oiartzunen– egin ziren gerra-kontseiluez eta fusilaketez ez da ezertxo ere aurkitu. Hipotesi logikoena da momentu konkretu batean, Trantsizioan-edo, hainbat eta hainbat dokumentu deuseztatu egin zituztela. Baina klasifikatuta egongo balira?

Orain argitara eman behar omen dituzten agiriak hainbat artxibotan daude barreiaturik; hauxe da El País-ek publikatu duen taula (egin klik handitzeko):

Ferroleko artxiboa ez dago. Dena dela, beste artxiboetan ere aurki daiteke Euskal Herria eta gerra zibilari buruzko dokumentazio ugari, eta zantzu batzuk aurkitu daitezke frankistek herritarren kontra eragindako errepresioaz. Adibidez, 1936an Baionatik Bilbora zihoan Galerna ontzia harrapatu zuten frankistek Pasaia parean, bertako pasaiariak atxilotu eta haietako asko fusilatu zituzten, tartean Aitzol apaiza. Bada, testigantzen eta dokumentuen lorratzari jarraituta, orain badakigu Galerna entregatu egin zuela Germán Gómez kapitainak, berak militarrei aitortu zienez: “Acordamos que a las 9 de la mañana del siguiente día y a 17 millas del meridiano de Igueldo me encontraría con el buque y que 2 bous de Pasajes y una lancha gasolinera obligarían a arrumbarme a San Sebastián” . Non dio hori? Avilako Archivo Militar General-ean agertutako dokumentu esanguratsu batean. Hain zuzen, artxibo horretako dokumentu batzuk desklasifikatuko ei dituzte orain. Zer agertuko esperoan egongo gara, beraz.

Epaiketan azalpen zehatzak eman ditu Gurutzek

Gurutz Agirresarobe epaitzen ari dira egunotan Auzitegi Nazionalean, ETAren aginduz  Joseba Pagazaurtundua hiltzea egozten diote eta 48 urteko kartzela zigorra eskatzen du fiskalak. Urte askoan izan ginen errugbiko taldekide, eta ziur nago berak dionean 2003ko otsailaren 8ko goiz hartan ez zela Andoaingo Daytona tabernan egon, egia esaten duela.

Duela urte pasatxo atxilotu zutenean ere oso arraroa izan zen; urte horietan guztietan bizitza normala egiten? 2009an ETAko hainbat kide atxilotzean hasi omen zituen Ertzaintzak Gurutzen inguruko peskizak, hori dio Grande-Marlaska epaileak auzipetze autoan, errugbi talde berean jokatzen zutela ere aipatzen du gainera. Nik ere jokatzen nuen errugbian haiekin, eta zer? Baina balizko hipotesi hori aintzat hartuz gero, zergatik ez zuen Gurutzek ihes egin ustez bere burua arriskuan balego? Usteek, omenek eta balizkoek pozoituta dago dena.

“Ez dut inoiz nire bizitzan erlaziorik izan ETArekin” esan zuen Gurutzek auzitegian. Sekula armarik ez duela eskuetan izan ere esan zuen, ez dela inoiz Daytonan egon, eta areago, ez duela bizitzan bi aldiz baino kaferik hartu. Denei erantzun die, Pagazaurtunduaren familiari, biktimen elkarteari, fiskalari… Horrek ez du koadratzen ETAko kideek epaitegietan hartu izan duten jarrerarekin, eta ez diot nik, El Mundok baizik.

Daytona tabernan ez dela inoiz izan esan du Gurutzek

Akusazioaren froga bakarra Daytonako kikara batetik hartutako DNA mostra bat da. Baina fikziozko telesailek ez gaitzatela engaina, DNA zehaztea maul batean zigor-kolpea ikustea bezain “erraza” izan liteke askotan. Ertzainek berek onartu dute mostra oso txikia dela (duela lau urte, DNArik ere ez zutela zabaldu zen) eta peritu genetista batek ere zalantzan jarri du haren kalitatea. DNA froga batean oso kontuan izan behar da mostra genetikoa hartu zeneko baldintzak, egin zaion zainketa, balorazioa eta abar (artikulu honetan, argibide gehiago). Izan ere, kikara hori kutsatua edo manipulatua balego, zer? Lekukoek diote ezetz, baina horien hitzak Gurutzenak bezainbeste balio du. Zein berme daukagu DNAren inguruko zainketa prozesu osoa –gogora dezagun zazpi urte igaro direla– ongi egin ote den? Australian 7.000 kasu errebisatu zituzten DNArekin zalantzak sortu zirelako.

ADN lorratz batzuen irudia

“Errugabe bat kartzelan sartuko duzue”, esan du Gurutzek. Beldur naiz ez ote den presio politikoen eta ondorioak neurtu gabeko operazio baten biktima izan. Testuingurua ere ez baita nolanahikoa. 2010ean Estatua eta indar polizialak, ETA garaitua izaten ari zenaren kontakizuna eraikitzen ari ziren. ETAko auskalo zenbat ustezko buruzagi atxilotu zituzten oso denbora gutxian. Zentzu horretan, Gurutz Agirresaroberen eta Aitziber Ezkerraren atxiloketak oso garrantzitsutzat jo zituen Rodolfo Aresek, zelula loti bat desartikulatu zutelakoan, eta ikerketa “bere osotasunean” Ertzaintzak egin zuela nabarmendu zuen. Egun batzuk geroago baina, Ezkerra libre utzi zuten, komisarian tratu txarrak jasan ondoren.

Agirresarobe eta Ezkerraren inkomunikazio egoera salatzeko agerraldia Hernaniko udaletxean

Atxilotuak askatzeko egindako manifestazioa 2010eko abuztuan

Ertzaintzaren DNA bankuan kointzidentzia batekin egin zuten topo, arrasto genetiko ahul batetik eratorria. Atxilotu, eta gero gerokoak. Baina gero ez dute ezer aurkitu: ez da frogatu Gurutzek ETAko kideekin harremanik izan zuenik –Rodolfo Aresek baieztatu moduan–, ez dakigu zer pasatu den Gimenez Abad ere hiltzeko erabili zen pistolarekin, lekukoek ez dute Gurutz errekonozitzen, ez dago inongo dokumentaziorik, sikiera autoinkulpaziorik…

Ezin liteke sinetsi froga bakar batean oinarritzen diren prozesuetan, gutxiago militantzia politikoak epaitzen diren herri honetan. Ulertzekoa da Joseba Pagazaurtunduaren senideen samina, errudunari hilketa ordainarazteko beharra. Baina ez dakit probabilitate batean oinarritutako zigor-sententzia batek lasaituko lukeen samin hori.

Angela Murillo Auzitegi Nazionaleko epailea

Bateragune auziko epaiak (pdf) gogor kolpatu du bake prozesua. Fiskalak eskatutako kartzela zigorra ezarri die Auzitegi Nazionaleko tribunalak kondenatuei: hamar urte Arnaldo Otegi eta Rafa Diezi eta zortzi urte Sonia Jacinto, Miren Zabaleta eta Arkaitz Rodriguezi. Azken egunetako zurrumurru, filtrazio eta mugimenduak bete dira, beraz. Angela Murillok presiditzen duen epaimahaiak bat egin du Vicente Gonzalez Mota fiskalaren tesiarekin, hau da, Otegik eta besteek ETAren esanetara berregitaratu nahi zutela ezker abertzalea eta ETAren “benetako buruzagi” zirela. Auzipetuek epaiketan egin zituzten deklarazio argiak entzunda  (ikus bideoa) –“M-a gure estrategian soberan dago eta traba egiten du”–, ezin ulertu nola arraio iritsi diren konklusio horretara.

Sententzia ez da firmea, orain Auzitegi Gorenean kasazio helegitea jar dezake defentsak, astelehenetik hasita –orduan jasoko dute ofizialki epaia auzipetuek– 15 egun ditu horretarako. Baina helegitea argitzeko urtebete baino gehiago igaro liteke lasai asko. Adibide bat: 2010eko martxoan Arnaldo Otegiri bi urteko kartzela zigorra jarri zion Auzitegi Nazionalak, Gatzaren omenaldiagatik. Defentsak kasazio helegitea jarri zuen Auzitegi Gorenean, Angela Murillok inpartzialtasunez jokatu zuela argudiatuta. Bada, helegitea 2011ko uztailean argitu zen Otegiren alde. Bateraguneko kasuan Murillok izan ditu ateraldi batzuk –“Zer da biolentzia politikoa, tiro bat kokotean?”, galdetu zion Miren Zabaletari–; gainera, defentsa saiatu zen epailea tribunaletik apartatzen, inpartzialtasunagatik “kutsatua” zegoelako. Ikusteke dago oraingo helegite honetan Auzitegi Gorenak zer jarrera hartzen duen, zigorrak eta haren ondorioak askoz gogorragoak baitira.

Biktimen elkarteak hasi dira presionatzen, Bateraguneko sententziak ezinbestean Bildu eta Sorturen ilegalizazioa ekarri beharko lukeela esanez. Iñigo Iruinek Gara-ri egindako elkarrizketa batean esan zuen izaera judizial ezberdineko auziak direla eta juridikoki ez dutela erlaziorik; baina sakoneko ildo komun bat badutela ere esan zuen abokatuak: “Fiskalaren ekinbidea berdina da: ‘ETA atzean dagoela’, eta erabiltzen dituzten elementuak ere berak dira, poliziak konfiskatutako dokumentu batzuk”.

Hain justu, adierazgarriak dira atzo, Bateraguneko epaia jakitear ginenean, Conde-Pumpido Estatuko fiskal buruak esandakoak. Conde-Pumpido oso beligerante azaldu izan da ezker abertzalearen legalizazio prozesuetan eta oraingo honetan irizpide politikoa erabili du: ETAk iraun bitartean Sortu legalizatzearen kontra azaldu da eta erakunde armatuaren estrukturak “bere horretan” dirautela esan du.

Sorturen sententzia teknikoki irailaren 20tik aurrera eman dezake Konstituzio Auzitegiak, baina azaroko Espainiako hauteskunde orokorrak baldintza dezake epaiaren data.

Agintariak Tolosako zatiaren lehen harri jartzen

AHTaren obretan hildako bosgarren behargina izan zen atzokoa. Bost hildako hiru urtean, eta beste hainbat zauritu larri –Lazkaoko gazte batek hanka galdu zuen duela gutxi–. Datu hotza da, baina hoztasunetan hasita, zer estatistikak baino hobeto. Osalaneko web orrialdean lan istripuen zerrendak eta konparaketak egiteko aukera dago (datu ofizialak, kontuz). 2008ko uztailetik, AHTaren obretan lehen hildakoa izan zenetik alegia, 2011ko maiatza arte –azken eguneraketa hortxe amaitzen da–, 24 langile hil ziren EAEn lan-istripuen ondorioz. Datu horretan ez dira sartzen bajan zeudela hildako langileak –gaixotasunengatik eta abar– edo in itinere hildakoak. Zifra horretan ere ez da sartzen atzo hildako langilea, noski, bai ordea aurretik AHTan hildako lau lagunak. Beraz, laneko heriotza traumatikoen %16,7 AHTaren obretan gertatzen dira.

Beste modu batean ere aztertu daitezke zifra hauek. Eusko Jaurlaritzak, Adif-ek eta beste zenbaitzuk sustaturiko www.euskalyvasca.com helbidean sartzen denak ez du gaur aurkituko atzo Tolosako Aldaba Txikin izandako heriotzaren berririk. Bai ordea  abiadura handiko trenaren onurak nabarmentzen dituen zenbait atal. Horietako batean diote AHTaren obrek 6.900 lagunentzako lana sortuko dutela. 6.900 pertsonako plantilla duen enpresa handi bat. Izango dira gutxiago… baina tira. Norbaitek imajinatzen al du, Iruñeko VWen (4.500 langile inguru), Gasteizko Mercedesen (3.200 langile) edo Beasaingo CAFen (2.500 langile), hiru urtetan 5 hildako gertatzea? Izango ziren paroak eta komeriak, bai horixe.

Sindikatuek salatu dute AHTaren obretako langileen baldintzak aztertzeko zailtasunak izaten dituztela. Esan dute langile asko ez daudela bertoko hitzarmenetara lotuak, baizik eta jatorriko beren herrialdekoetara –bost hildakoetatik lau atzerritarrak ziren–. Diote 12 orduko lan egunak egiten dituztela… XIX. mendean Norteko Trenbidea egitera iritsitako piamontetarrak etortzen zaizkio bati burura, edo Panamako kanala egin zuten txinatar “kolonoak”.

Jadanik euskal “Y”aren zati guztiak esleiturik daude eta gehienetan hasiak dira lanean. Tolosako zatiarekin 2011ko otsailean hasi ziren, 3,8 kilometro ditu, 104,7 milioi euroko aurrekontua eta 26 hilabetetan amaituta behar du. Hitz gutxitan: abiadura handiko obrak.

Octave Lapize 1910eko Tourrean

Herenegungo jardunaldi gorabeheratsuen ondoren euroguneak deskantsatzeko aukera izan du azken bi egunotan, hain juxtu Tourra Pirinioetara iritsi denean. Asteartean Espainiako eta Italiako bonoen arrisku sariak tourmalet baten itxura hartu zuen, baina eskalada gogorraren ondoren bizpahiru etapa lau etorri dira. Alpeak falta dira ordea, eta orduan ikusiko da zeinek flakia hartuko duen, zeini egingo dio kateak crack Galibierrera bidean.

“Hiltzaileak!”, oihu egin omen zien haserre Octave Lapizek Frantziako itzuliko antolatzaileei Tourmaleteko helmugara arnasestuka iristean, duela 101 urte. Baina Lapize ez zuen asfaltorik gabeko errepide galdu hark hil. Lapize gerrak hil zuen. Lehen Mundu Gerrako pilotu zen eta mort pour la patrie-etako bat izan zen ziklista frantziarra. Zenbat mort pour la patrie beharko ditu Europak orain murgildurik dagoen “doitze” karrera ezezagun honetan?

PS: Momentu honetan Leopardekoak Tourmaleteko maldetan gora tropeleko azkenak estutzen ari dira, Gesink atzean geratu da jada, ezetz dio buruarekin… Gesink Holandan jaio zen, Versseveld herritxo atseginean. Baina gaur italiarra da, eta pentsionista.

Goian: Espainiako bonoen interes sarien azken egunetako fluktuazioa, 378 punturaino iritsi da. Behean: Tourreko 12. etapako perfilean Tourmaleteko pasoa ikus liteke; 2.115 metrora dago.