Egun on, entzule.
Gipuzkoan etxeetako hondakinen kudeaketaz hainbeste zalaparta dabilen honetan, Zubietako Intzineradoraren mehatxuarekin estu-estu lotuta doana, ezin ditut burutik kendu nire odolekoen arteko historia bi. Aita zenak gaztetan hilabete laburrez egin omen zuen lan fundizio handi batean eta kontatu ohi zuen nola aritzen ziren asto-lanetan, zeinek zenbat eta indar handiagoz zerbitzatuko nagusia. Labetik ateratako burdin puska lodiei moldeek bazterretan utzitako are-hondarrak harrotu behar zizkieten esmerilez, burdina garbitzeko birikak hautsez zikinduz. Gizonarentzako hura gehigizkoa zelakoan, katapazari kontua eskatu omen zion alde egiteko. “Baina non irabaziko duk hemen baino hobeto?” galdetu omen zion burloso enkargatuak, hain azkar ikaratutako obrero ahulari. Aitak kontakizuna honela bukatzen zuen: “Orduan nirekin Usurbilgo altzairutegian aritutako gehienak hil hituan, petxutik”. Silikosiak akabatuta, alegia. Hain zuzen familiako bigarren bat, osaba Eustakio, Orioko zeramikan urtetan aritua, silikosiak petxua itotzen ziola hil zen duela ez asko. Silikosiaren berdintsua gertatu da amiantoarekin. Atzo arte, igeltseroek, iturginek eta teilatugileek segitzen zuten usatzen guk uralita deitzen genuen fibrozementua; berdin isolamenduetan ari zirenek. Gaur asko aipatzen dira amiantoak eragiten dituen kantzerrak eta bestelako gaitzak. Baina… orain asbestosiak jota arrastaka dabiltzan gizarajo horiek garai hartan eskatu balute maskarilla xume bana aho-sudurrak babesteko, barre egingo zieten muturren erdira ugazabek. Agian laneko lagunek ere bai: ahula behar dik kristauak hauts pixka batengatik halako lantuak ateratzeko. Horregatik tristatzen nau ikusteak Atez Ateko hondakin bilketaren kontrako kanpainan egoskortuta lanpostu zikinetan osasuna galdutako batzuk eta haien senideak. Obrero jendea gu bezala.
Pasa egun ona, entzule.

Egun on, entzule.
Beraz, iritsi dira beherapenak. Hobe horrela izendatzea Jose Luis Rodriguez Zapaterok iragarritako neurri berriak eta ez “merkealdiak”, oinezko jendeoi garesti aterako zaizkigu eta. Hautsi da Espainia aberastuaren espejismoa. Suitzako Davos herrian haserre aurkitu zituen Zapaterok munduko finantzetako marrazo eta otso gosetiak. 2010ean ez dago 2007ko konturik, dirua garesti dabil eta inbertsiogileek arriskuak ondo neurtu nahi dituzte. Atzo arte Espainia Europako miraritzat laudoriatzen zutenek berek/ orain diote/ kiebra jotzeko zorian dagoela. Davosen zaunka egin diote bankeroek eta Zapatero presaka haien inbertsioentzako berme berriak ateratzen hasi da, Txan magoa bailitzan: “Ta-ta-txan!, 67 urtetara atzeratu ditugu jubilazioak” eta ondoren “Iep!, aurrejubilaziorik ez 58 urte baino lehen” eta gero “Toma!, alarguntasun pentsioak goitik behera aldatuko ditugu”. Aurrerantzean, “zirt” hemendik eta “zart” handik, hamaika lapin gehiago ikusteko gaude. Ez harritu, entzule. Zapatero / Espainiako agintarien aspaldiko usadioari jarraitzen zaio. Ramon Carande historiagile famatuak “Carlos V y sus banqueros” publikatu zuen aspaldi, esplikatuz zein oinarri finantziero ustelen gainean eraiki zen/ oraindik Gaztela eta Aragoiko patriotek oroiminez aipatzen duten “aquella España donde no se ponía el sol”. Duela 500 urteko Espainia inperialista hura atzerriko bankuen mende bizi zen. Nafarroako erresuma zanpatzea, Flandria eta Erroma menderatzea eta batik bat Amerika konkistatzea, Alemaniako bankeroekin sekulako zorrak eginez burutu zituzten Carlos eta Felipe enperadoreek. Horregatik, Indietatik urre-zilarrak penintsulara iritsi ahala zuzenean zihoazen Europako iparraldeko bankeroen kutxetara. 500 urte beranduago, Inperioaren ordez hormigoi eta espekulaziozko distira erakutsi du Espainiak; baina orduan bezala diruak atzerriko inbertsiogileen altxorretara doaz. Berriro irakurri beharko dugu “Lazarillo de Tormes”, XXI. mendeko Espainia ulertzeko. Espainiak jasan behar duen biziezinak/ euskaldunok erdiz-erdi harrapatuko baikaitu.
Pasa egun ona, entzule

Egun on, entzule.
Lurrikara basatiaren ondoren Haitira medikuak eta morfina baino lehenago iritsi zirenez telebistako kamerak, egunotan edozein ordutan kontsumitu dezakegu katastrofezko reality-show benetazkoa etxeko sofatik mugitu gabe. Esan baldin bazaigu milaka asko direla etxeen azpian harrapatuta hilak, zer berri erakutsiko digute hilotz usteltzen hasien irudiek? Espektakulu hutsa, ikusleari zezen baten banderillek baino goragale askoz handiagoa eragiten ez diona. Ohituta gaude. Entzule, ez ekibokatu Haitirekin: egin diogunagatik historiak zorrotz epaituko gaitu Ameriketako eta Europako jendeak. Ez lurrikararen ondorengo erreakzioagatik, baizik eta aurreko mende luzeetan sufriarazi diegun kalte guztiarengatik. XVI. mendean espainiarrek konkistatu, masakratu eta suntsitu zutenez geroztik, Haitin mamitzen da munduko bidegabekeria guztia. Haiti ikasi behar litzateke ikastoletan. Izan ere zibilizazio kristau zuriak eragin du terremotoaren aurretik Haiti izatea munduko herririk txiroenetakoa, txabolategi erraldoia, kasik estaturik gabeko kaos totala, populazioaren %1ek aberastasun guztien erdia daukan eta %80 probreziarik izugarrienean bizi den kartzela erraldoia. Baina honetaraino iritsi baino lehen, justu orain 200 urte, Haiti aitzindari izan zen: bertako esklabuek berek askatutako munduko lehenengo herrialdea. Nola ez digute esplikatu eskolan haitiarrek esklabukeria suntsitu eta Frantziaren kateak eten zituztela, Napoleon handiaren jeneralei burua makurrarazita? Garaipena ez zitzaien barkatu, ordea. Frantziak lortu zuen haitiarrei ezartzea orduko 150 milioi frankoko kalte-ordaina, urte luzez pagatu behar izan zutena. Aske izateagatiko zerga lotsagarria. Gainerako europar eta amerikarrok, frantsesekin solidarizatuz, boikot totala egin genion nazio berriari. Ondoren yankien inbasioa, diktadurak, kalte-ordain gehiago, ustelkeria basa eta klase guztietako hondamendiak. Haiti infernua zen lurrikara baino lehen. Ixtripuan laguntzea gauza bat da; haitiarrei kalte-ordainak zor dizkiegu.
Pasa egun ona, entzule.

Egun on, entzule.
Esku artetik ihesi doakigun urte hau zorionekoa izan da. 2009a izendatu genezake “herritar asko astotik erori gineneko urtea”. Astotik erori kristauek San Pablo Damaskorako bidean erori zela dioten moduan: Jainkoaren tximistak itsututa lurrera ziplo erori, kazkarreko galanta hartu… eta ikusi nahi ez zuen egiarekin egin topo. Guk 2009an ikusi dugu urte askotan sinetsi nahi izan ez dugun egia bat baino gehiago. Egia handi horietako bat hau da: ekonomia ez da denbora luzez itzuliko duela bi urte arte bizi izan genuen beroaldi hartara, ez eta langabetuen kopurua jaitsiko urte luzetan. XXI. mendeko krisia lehertu zenean horrelakoak esaten zituztenak “Kasandra” katastrofistak zirelakoan erabiltzen zituzten ostikoka jakintsu maioritarioek, eta horra non orain Europako buruzagi nagusiek elkarrizketa guztietan errepikatzen duten. Hona beste egia bat: joan den astean “El Pais” egunkari txintxoak bi orrialdetan jakinarazi digu Espainian urteotan eraiki diren azpiegituretako asko ia alferrikakoak direla, zorra besterik ez dutela eragin, efikazia irizpideen arabera onartezinak direla. Oraintsu arte “antisistema” zoroak ziren, terroristak ezean, salatzen zutenak gure atarietan egiten ari diren edo egin nahi dituzten autopista, autobia, tren laster, intzineradora, portu erraldoi eta abarrak… guzti horiek bankuak gizentzeko eta politikariak komisioz elikatzeko direla. Ikasi dugu zerbait 2009an. Beste egia bat gehiago, asteotan aitortu dutena agintariek eta komunikabideek: zorretan itota daude instituzioak, gastuak murriztu behar dira, ongizate gizarteari eusteko dirurik ez omen dago, mutur askotatik moztu beharko ei dira diru publikoak. Entzule, Gabon Gaueko izarra bezala azaldu da egia ilunpetan: belaunaldi pare baterako zorretan itota gaude. 2009an gezurrik handienei ipurdia agerian geraturik, urte berriak, 2010.ak, aukera berriak dakarzkigu; guri dagokigu probestea. Batetik, zorpetu gaituzten bankero eta politikariak zigortzen hasi gintezke. Bestetik, lortzen badugu fazismorako tentaldiari ihes egitea, ikasiko dugu zoriontsu izaten gutxiago edukiz, eta daukaguna hobeto elkarren artean partikatuz.
Eguberri on, entzule.

Egun on, entzule.
Berrikitan kristoren esaldia irakurri diogu egunkari batean Jose Mari Esparza tafallarrari. Nafarroako Ondarearen Defentsarako Plataformako kide izateaz gain  editore eta idazle oparoa den Esparzak zera esan du: “Iruñeko elizbarrutia da Nafarroako etxe agentziarik handiena”. Eliza katolikoak protestarik publikatu ez duenez, pentsatu behar da gezurra ez dela. “Escándalo Monumental” izeneko liburuan argitaratu dute nolatan ari den Eliza Nafarroan sekulako ondasunen jabe egiten 1946an Francok Hipoteka Legea ebatzi zuenetik, baina are gehiago 1998an Aznarren denboran lege horri artikulu bat aldatu ziotenetik. Duela berrogei bat urte, 1967an, Zumarraga eta Azkoitia artean dagoen Aizpurutxoko apaiza zelarik Julen Lekuonak sortu zuen “Eliza pobrea / danontzat hobea” kanta hura, denboraldi batez bere fama izan zuena. Gaur ez da entzuten inondik. Guk dakigula, apaiz batzuek Eliza pobreago baten aldeko apostu pertsonala egin zuten arren, erakundeak ez du urratsik eman pobretzeko. Pentsatzen jarrita… mundu honetan  nork-noiz entregatu du boterea, dirua edo jabetza, ez bada bestek derrigorrean kenduta? Hemengo elizaren ondasun eta botereaz ari ginela, akordatu naiz Frantzian, Okzitaniako Arles hirian ikusitakoaz. Monumentu erromatarrez beteta dagoen Arlesek badauka katedral erromanikoa atari oso famatu bat duena. Hantxe geunden portiko ederrari begira ohartu ginenean bizkarrean geneukan beste elizan erakusketa bat zegoela: sarrerako txartelak esplikatzen zuen eliza zein mendetakoa zen eta… Estatuak desjabetua zela. Frantsesez desafectée esaten diotena. Arlestik atera gabe beste eliza erromaniko batean, noizbait fraide kaputxinoena izandakoan, beste esposizio bat zegoen. Eta hirugarren eliza desafectée“edo desjabetu batean udalak Arleserako antolatzen duen plan estrategikoa aurkezten zuten. Horra “Eliza pobrea”, edo gutxienez pobreagoa, herritarrek bortxaz desjabetuta. Nork daki, agian han apezpikuak ez dira hain zitalak izango abortoarekin, eta, agian ere, Vatikanotik kasu gehiago egingo diete bertako eliztarrei gotzai berria izendatzerakoan
Pasa egun ona, entzule.

Orain dela 19 urte bisitatu nituen bi egunkariak, 1990tik 1991rako neguan, Euskaldunon Egunkariaren hasierako hilabeteetan. Kataluniako egunkariekin harremanetan hasinahi genuen. Avui egunkaria interesatzen zitzaigun nagusiki, hura baitzen hemen sarritan aipatzen zen eredua, baina Gironan lekuko informazioan zentratuta egiten zen El Punt izeneko bat bazela ere entzuna genuen.

Avuira joan nintzen estreina, Bartzelonako erdiguneko egoitzara. Nire penarako, hango zuzendaritzakoekin harremana zuen norbaitek hemendik aurkezturik joan nintzen arren, bilera labur batean hasi eta bukatu zen afera. Eguna edukiko zuten halakoa, edo gure ustez kristoren balentria zen euskarazko lehenbiziko egunkariaren kontuak ez zien izugarrizko kilimarik eragin. Ezta kafe bat ere.

Biharamonean Gironara jo nuen. Aurrez telefonoz hitzordua hartua nuen El Punteko zuzendariarekin, besterik ez, horra zein zen gure arteko elkar ezagutza. Nire pozerako, atetik sartu ahala gerenteak egin zidan harrera lehenbizi eta zuzendariak gero. Erredakzioa goitik behera erakutsi zidaten, sistema informatikoa ere bai, egunkariaren eskualdekako planteamendua esplikatu, kudeaketaren zertzeladak eman… Euskal Herrian sortu zela entzuna zuten egunkari berriaz hamaika galdera egin zidaten. Ondoren, bazkaritara eraman ninduten. Eta harpidetzen kontua atera zenez mahaian - askok mesprexatu egiten zuten garai hartan hemen harpidetza sistema baina Euskaldunon Egunkarian horretan ere zentratu beharra ikusten zen- bazkalondoan zuzendariak harpidedunen arduradunarengana bidali ninduen, eta honek haien banaketa-sistemaren barrunbeak erakutsi. Bisita hartan maitemindu nintzen Gironaz -hiriburuaz eta probintziaz- eta geroztik senidetzat dauzkat El Puntekoak.

Orduan kontatu zidatenez, El Punt 1974an sortu zen apaizen esku aldizkari moduan, eta egunkari 1978an bihurtu, jabegoa Joan Bosch industrialak harturik. Katalan hutsezko informazio lokalean oinarrituta, Gironako eskualde bakoitzean edizio bana plazaratuz, laster hartu zion gaina Francoren garaietatik indarrean zegoen Diario de Geronari; hau gero jabeek Diari de Girona bataiatu zuten eta azkenerako El Puntekin konpetitzeko gaztelaniatik katalanera aldatzera behartuta aurkitu ziren.

Kataluniako politikagintzan itzal handirik izateko pretentsiorik ez zuen El Punt hark, helburu nagusia Girona zen bere eremuan nagusi izatea zuen ak, 1990rako asteroko gehigarri batbazeukan, Presència izenekoa, magazine motakoa, gaur oraindik badaukana. Presència erabili zuen ordurako Katalunian zeuden beste herri egunkari batzuekin elkarlanean hasteko, batzuk bere egituran integratzeraino.

El Punt garai hartan Gironatik kanpo zabaltzeko lehen urratsak ere ematen hasia zen. Bartzelonako probintzian eskualdeka hasi zen lanean, oker ez banago Maresmetik abiatuta. Gogoan dut El Punteko zuzendariak mahaian marraztu zidanean nola ari ziren hedatzen eta Bartzelona hiriburuan ez zutela muturra sartu nahi, hura beste mundu bat zelako, broma tonto bat egin niola esanez Mao Zedongen estrategia gogoratzen zidala: hiriburua nekazlguneetatik -periferiatik- ingurutatu eta azkenean konkistatu.

Geroztik Katalunia osoan zabalduz joan dira El Punten edizioak. Valentzian beren hizkuntzazko prentsa egunerokoa edukitzeko ahaleginean ari diren militante askorentzako ere hura zen azken urteotan erreferentzia. Berandu bada ere, Interneten sartu zuen muturra, Vilaweben eskutik. Aldiz, gero eta nabarmenago sentitzen zen Bartzelona hiriburua zela esku hartu gabeko eta beharreko gune nagusia. Avui erostearekin, ate handitik egin du sarrera.

Duela 20 urte inork ez zuen imajinatuko Gironan Joan Bosch ugazabaren anaia Jordi gerenteak zuhur eta zorrotz kudeatutako El Punt sotil hark noizbait Kataluniako prentsaren eta kulturaren harribitxi erakusgarrienetakoa zen Avui bereganatu ahal izango zuenik. Baina duela 20 urte inork ez zuen ere pentsatuko egun batean Avui ataskatuta geratuko zela errotatiba zaharra eraitsi eta berria antolatzeko prozesuan, bidean sinetsi ezinezko mailaraino zorpetuko zela, hura bideratzeko sortutako enpresa berrian sozio izango zirela Generalitateaz gain (%20arekin) La Vanguardia egunkari kontserbadorea eta Planeta editoriala, %40narekin. La Razon ultraeskuindarraren argitaldaria den Planeta bera, bai…

Orain plazaratu denez El Puntek hiru milioi eurotan erosi omen du Avui. Ez dakit inbertsio horretaz gain zenbateko zorra hartuko zuen bere gain. Avui paperezko egunkaria bereganatu du eta haren Interneteko gunea ere bai, Kataluniako lagun batzuek iazko udan kontatu zidatenez hango gazte abertzaleen artean garrantzia berezia omen duena. Lagun horiek kezkatuta zeuden Avui osorik itxiko zutelakoan, Planetak negoziotik atera nahi zuelako eta La Vanguardiak berriz laster katalanezko bertsioa plazaratu nahi duelako (aspalditik El Periodicok egiten duen edizio bikoitza eginez). Ez dira haserre izango albiste berria jakinda.

Ezin esango dugu (ez denez egia) ARGIAtik aurretiaz iragarri genuenik Dubain gertatu beharrekoa, baina han eraikuntzako espekulazioa egiten ari den desmasiak aipatu ziren “Dubaibilonia”: langileak greban hiri futuristan artikuluan.

Asteburu honetan ondo erreparatu Dubairi buruzko erreportaje serioei. Dubai ez da Argentina bezain handia, baina Emirerri Arabiarretako baten kiebra aipatze hutsak astindu handiagoa eragin diezaioke munduko ekonomiari Islandiarenak edo aurretik Argentinarenak baino. Justu aste honen hasieran Mendebaldeko ekonomiazko agintariek publikoki aitortu dute bankuek oraindik galera benetakoen erdia aitortu gabe daukatela eta… orain, berriz,  kezka zabaldu da balizko errekuperazioaren gakoaz beraz: kristoren zorrak egin dituzte estatuek bankuen zuloak estaltzeko, eta Dubairen faillitak -honen zor publikoa eraikuntzaren burbuilarekin dago lotuta gehienik, Dubain eraikitzen ari den hiri faraonikoarekin- mesfidantza zabaldu du estatuon ordaintzeko ahalmenaz.

Dena dela, irakurle euskaldunak ondo dakienez, Euskal Herriak ez dauka guzti horrekin zerikusirik eta hemen datorren urtean krisitik aterata egongo gara. Aurrera (zorraren) bolie!

(P.S.) Hona 13 irudiko diaporama Financial Timesek eskaintzen duena, hitzik gabe uzteko modukoa:  Dubai’s grand building dream falters (Dubaiko eraikuntza handitzarren ametsa dardarka).

Egun on, entzule.
Joan den astean  azaroaren 19 eta 20 seinalatuetan ospatutako urteurrenenen artean, Euskal Herriko bi superbibienterenak nabarmendu nahi ditut. ARGIA astekaria nik ikusten dut herioari atzaparretatik 90 urtetan behin eta berriro ihes egiten dion bizizale emankor bezala. Errepublika garaian Euskal Berpizkundean motore lana egitea, Francoren diktaduran berpiztu eta euskal kultur mugimendu berrian sherpalaritza burutzea, Euskaldunon Egunkariaren sehaska antolatzea, astekariak biziraun zezan enpresa-egitura autogestionatuz sendotzea… Esango nuke ARGIAk 90 urteko balantzea egitean erakutsi ditzakeen meritu gehienak garai konplikatuetan erdietsitako lorpenak direla. Klase askotako boikot eta sabotajeak gainditu behar izan ditu urteotan ARGIAk baina hor dago, 19ko kontzertuan kantatu zenez bizi, zorrotz eta gorri. Biharamonean Iñaki Esnaola abokatuak bete zituen 20 urte bere bigarren mundualdikoak. Bost urte lehenago Santi Brouard bezala  Josu Muguruza hil zutèn atentatu hartan, Esnaola plomo espainolez zauriturik Alcalá hoteletik San Pedroren atariraino bidali zuten, baina hilzoriaren larrian zorteak bigarren aukera eskaini zion abokatu egoskorrari. Herioaren zepotik eskapatzea egokitu zaionari frantsesez rescapé ere deitzen zaio, “ihes egina”. Igoal esan beharko genuke “iheslaria”. Juxtuan bizirik atera diren surbibantek, Josafateko zelairaino arrimatu eta izarren hautsa hatz-punttekin ikutu dutenek, ez omen dute geroztik mundua berdin ikusten. Funtsezkoak axola ei die, adios zurikeriak, maite den hori zaindu eta gainerako mixeriei paso. Talde edo pertsona superbibienteen inguruan batzuetan zenbait jendek hutsunea egiten badaki, agian kalkulatuz, ikusi dutenagatik, lekuko gogaikarriak gerta litezkeela. Lastima da. Zeren eta soinean daramatzate gure historia hurbilaren esplikazioetako batzuk, eta agian etorkizunerako giltzaren bat ere bai.
Pasa egun ona, entzule.

Euskarazko prentsa bera Far Westean sortu zen, XIX. mende amaieran. Pioneroen izpirituz. Eskualdun Gazeta eta Kaliforniako Eskual Herria irakur ditzanak aurkituko ditu bi astekari ehun urtez aurreratuak, gaiez bezala hizkeraz. Eusko lurrean lau apaiz eta bi notable jakintsu eztabaidan ari ziren bitartean euskaraz ala gaztelaniaz idatzi, euzkara jatorra nola landu (edo inbentatu) irakurleen arimak likitstu barik eta enparauak… Kalifornian Martin Bizkailuz abokatuak estreina eta Jean Pierre Goitino abokatuak ondoren itzainen arteko tiroketak kontatzen zituzten, demokrata eta errepublikanoen eztabaidak, saloonetako hilketak, indioak masakratzeko guduak… eta publizitatean iragartzen “arno, zerbeza eta likur hoberenak” edo “lekhu ederra eta familiendako toki superra” eskaintzen zituzten ostatuak.

Fronterako legegizon-kazetari pionerook brok egin eta metropoliko euskaldunon memoriatik ehun urterako desagertu aurretik, western bana egiteko gaia utzi ziguten haien biografietan. Biak auziperatu eta espetxeratuak, biak lapurretagatik eta Goitino gainera pedofiliagatik. Kontraesankorra da gizakiaren barrunbea.

Farmaindustriak gatibu daukan medikuntzaren autopistatik baztertu eta bestelako galde-erantzunen oihanean barnatu dena konformatu behar da Kaliforniara urre gorriaren itxaropenez abiatu zena bezala ibiltzera. Mugako giroa nahasia izanagatik, sasiren baten atzean egon behar du altxorrak, ez bada urrezkoa bai bederen zilarrezkoa.

[Izorrategi gunea Espondilitis Ankilosatzailea izeneko artritisaz ari da. Baina artritisik ez duenak ere erruzko izorrategi dauk.]

Hala ere, Izorrategi webgunean ez nuen horregatik ipini Kokopelli. Espondilitisean eta bestelako artritisetan munduko gizon jakintsuetakoa den John Merchant kaliforniatarrak kontatu du Kokopelli dela Espondilitis gaitza daraman gizakiaren lehenbiziko erretratua. Oinazetan izanik ere saiatzen da dantzan: konkorrak darakus bizkarrezurra harri bihurtuta daukala.

Egipton eta Mesopotamian gariak bezala Mexikoko Golkoan artoak (maiza esaten zaio gure herri batzuetan oraindik, uko eginez bezala inportaziokoari lehengo arto zaharraren izena oparitzea) baimendu zuen nekazaritzaren hasiera. Gizakiarentzako iraultza ekarri zuen Neolitikoak, abere eta landare basatien hezitzearekin. Baina artritisdunok gara aurrerapenari gizakiaren osasunak pagatu behar izan dion fakturaren lekukoak. Neolitikoak utzi dizkigun alboko kalte ugarietako baten pagatzaileak.

[Izorrategi gunea Espondilitis Ankilosatzailea izeneko artritisaz ari da. Baina artritisik ez duenak ere erruzko izorrategi dauka.]