Zuberotarren Xora

Xora filma bitxia da, diferentea, baina ez zuberotarrek egina delako. Izanik ere, narratzen duen istorioa Zuberoan agitzen da, baina Zuberoa ez da baitezpadakoa. Filma unibertsala da, hitz laburretan errana. Areago, jendeen ametsak presente dira, baina ametsa ez da amerikarra, ez da hollywoodar ametsean murgiltzen hartara. Are, protagonistak –batak zein besteak– jainkoak sortu ditu eta beste protagonistak desegin “behar” ditu. Euskal filma izateko, bitxia.

Diferentea da euskal zineman. Antzeko filmarik ez baitugu orainokoan ikusi. Xora-ren aldean bestelakoak dira besteak. Gustuak gustu, egokiagoak edota eskasagoak, naski, ikuslearen gustuaren arabera betiere

Ez ohikoa da ekranera dakarren gaia, gure zineman diot, baita berau tratatzeko manera ere. Gaia baino gaiak. Lantzen duen gaien artean bi azpimarratuko ditut:  herioa –eta jainkoaren gaia, gure kulturan bera gabe ez da herio ulertzerik-eta– eta maitasuna. Hitz batez, bizitza. Bizitzaren esperientzia edo eskarmentua. Transmisioa ere lantzen du. Modu berezi batez. Literatura hartzen baitu makulutzat, bi protagonistak idazleak izaki. Bat, kontsakratua eta bestea idazle gaia. Bat “mundu”tik erretiratua eta bestea “mundua”n ezin egokitua: Holly Wood eta X. Osaba eta iloba.

Literatura makulutzat hartzen duen filma izaki, kultuko filma bilakatzen da ezinbestean. Espresuki bilatu gabe ere –demagun– beste maila bateko –estadio bateko– espresioa gauzatu du errealizadoreak. Literaturan iturria duenak, ur –eta emari– nahasiak eta asaldatuak ekartzen ditu edozein gisetara, halatan dauka iturri zuzendari honek, eta halaxe ekarri ere Peio Cachenaut egilearen eskutiko Xora filmak.

Funtsarekikoak:

1/ Xora gure gizarte produktibista eta kontsumistaren kritika da. Egungo artearen beraren –edozein dela espresioa– sorkuntzari –produktibistari– buruzko kritika, baita honek betetzen duen funtzioari buruzkoa ere. “Sortu, zertarako?” itauntzen digu.

2/ Mendebaldeko jendarte hollywoodarrean, sorkuntza bizi aurretiko espresioa da. Esperientzia eta bizi gabeko sorkuntza. Hartara, X-k zer sortuko ote duen eguneroko bizimolde arruntean murgildurik?  Holly Wood idazleak X ilobak biziko duena ezagutzen du jada. Gaztetan bizi(ko) zuena idatzi du Umeki eleberrian, eta X-k biziko d(it)uena irudikatu d(it)u jada, X-k berak bizi aurretikan (Agian, akaso, Holly Woodek AEBetara joan gabe ez zuen idatziko, idatzi duena). Predestinatuak gara, bizi aurretik hautatua dugu bizitza, gure destinoa markatuta dago, idatzita dago. Erlijioaren zentzu osoa hartzen du Xorak. Zentzu modernoan noski. Orain arte, erlijioak eta sinesmenak seinalatu digu mundualdia, eta orain jendarte edo mundu hollywoodarrak.

3/ Alta bada, X-k destinoa aldatzea erabaki du irmoki. Holly Woodek seinalatzen dio bidea. X-k bizi nahi du, eta bizi ahal izateko, bizi den munduan bizi ahal izateko, herioari irabazi behar dio dema. Maitasuna –Nerea neskalagunarekin partekatzen duena, bereziki– bere eginen badu, herioa garaitu behar du. Izan ere, X-k ez du ametsik egiten. Eta amets egiten ez duena hilik edo ero dago.

4/ Beste zenbait gaia edo ildo ekar eta urratu (ge)nezake. Bego. Aurrerago agian, ez dugu filma ere kontatuko. Areago, gaizki kontatzeko proportzio handia baitago, gaizki interpretatzeko aukerak ematen baititu filmak.

Estetikarekikoak, formarekikoak:

1/ Literatur zinemarekikoak, hobeto erranik. Filmak bi edo hiru bider ikustea eskatzen baitu, beharbada. Beraz: egokia al da hori eskatzen duen film bat? Ona al da? Zinema aipatzeko edo epaitzeko dugun hitza erabiliz: Ona? Edo txarra, noski. Ez dago guztiz onik, ez guztiz txarrik alabaina. Ez jainkorik ez deabrurik, ez guztiz, bederenik. Beraz, gozatzea ere trebatze kontua izan daiteke, gustua hezi beharra. Literatura-enean bezala funtsean.

2/ Bistan da, ikusleak nahia eta irrika baditu trebatuko da. Eta ildo berean, zinema egiten segituz gero, trebatuko dira ere filmaren egileak. Horregatik, ziur filmak baduela zer hobetua. Horiek erranik, bistan da, ezin ahantzi zein den filmaren “aurrekontua” –Mixel Etxekopar gogoan–. Horiek horrela…

3/ Xoraren irudia(k) bikaina d(ir)a. Zuzendariak badaki zer nahi duen, eta bere ekipoaren ahalaren arau, goi-mailako emaitza erdietsi du. Goi-goi mailakoa. Irudien sekuentziak eta enkoadratua bikaina lortu ere. Traveling zenbait, hainbat, asko, magnifikoak dira. Horrek, nire gusturako noski, atxikitzen du filmaren narrazioa eta kontaketa. Horrek eta musikak berak ere, irudiei eta istorioari musikaren egokitzapena –Jeremie Garat-en eskutik–. Horiek dira filmaren bi euskarri nagusiak.

4/ Horiek eta Holly Wood eta X-ren interpretazioak, ontsa jokatutako rolak bi-biak. Rol eta joko ezberdinak dira nolanahi ere. Literarioagoa Holly Woodena, espresiboagoa X-rena. X-k bizi duena, barne sentipena, ederki asko azalaraztendu aktoreak. Cachenaut kontent egon daiteke aktore “profesionalak” ez diren bi lagunen ekarpenaz. Ontsa ezagutzen ditu biak ala biak: Dominika Rekalt eta Jef Goienexpe. Jef-eren interpretazioak aipamen berezia merezi du. Eta, prefosta, txalo zarta bat ere gaineratiko jolakarientzat.

5/ Aktore bien arteko elkarrizketak onak dira, zubereraz. Baina zuberera ezagutzen ez dugunontzat –maila diferentetan– jardunak mugatzen du filman modu laxoan murgiltzea. Eta azpitituluak ez dira behar beste egokitu, ene ustetan. Tira, mugak zuberera ulertzen ez dugunona da, ez zuberotarrena.

6/ Xorak –ia filma guztiak– dituen mugak muntaian leudeke, akaso. Istorioa ez da samurra, eta istorioaren bilakaera harilkatzea ez da gauerdiko ahuntzen eztula, areago ahuntza zuberotarra izanik. Alabaina, nik “nahikoa” ematen diot, “nahikoa altua”. Zenbaki batez: sei hamarren artean. Muntaketaz ari naiz, gainerako atalez eta filmaren balorazio orokorraz, zuek egin kontu, neronek arestian idatzitakoaren (h)arieran.

7/ Luza nezake gogoeta, baina luzetsi naiz jada. Hurrengo batean, gehiago agian eta menturan. Xoraren ametsetik esnatzen hasita nago eta odolaren usaina aditzen dut anartean. Aizue, jakizue, filma garratza da zenbait pasartetan, alta, ongi helarazia da garraztasuna. Garratz tantoak baino ez dituzue, mundu honetako arrasto neurrizkoak, zentzuzkoak, arrazoikoak.

Nola ulertu bizitza bestelakoan?

Independentzia eta Sozialismoa

Badira bizitza seinalatzen diguten –eta markatzen gaituzten– pasadizoak. Honako hau inozentziaren urteetakoa da, hor nonbait:

Oraingoan ere, aurrekoan bezala, protagonistak Zabaleta abizena zuen. Pasadizoa aurrekoa baino bost urte lehenagokoa da, gutxi gorabehera.

Zabaleta hau ETAko kide izan zelako atxilotua izana zen iragan berrian. Preso egon zen aldi luzeska batez.

ETAren Independentzia eta Sozialismoa aldarrikapena ozen zabaltzen hasia zen garaia zen.

Zabaletari hiru milioi pezeta inguru tokatu zitzaion loterian. Bazen dirua garai hartan.

Berria herrian zabaldu zen. Niri zirrara berezia egin zidan nonbait. Berria bueltaka ibili nuen buruan egun osoan.

Gaua iritsita, anaia (bi urte gehiago zeukan nik baino) eta biok ohean ginela, halaxe jardun ginen:

– ¿Lo de Zabaleta, un poco putada ya es, no?

Anaiak: – ¿Pues?

– Jode! ¿Qué va hacer con el dinero?

Anaiak: – ¿Qué va hacer..? Pues gastárselo!

Chomolungma

Badira bizitza seinalatzen diguten –eta markatzen gaituzten– pasadizoak. Hona, batto:

1980ko maiatzaren 14a zen. Martin Zabaleta mendizale hernaniarrak Everesteko gailurra zapaldu zuen. Biharamunean, Egin egunkariak berriaren tamaina eman zuen lehen orrialdean. Honela zioen, gutxi gorabehera:

– “Euskadi conquista el Everest” edo “Euskadi llega a la cima del Everest”.

Gure koadrilan jende anitza –ideologiaz– biltzen ginen, gazteak eta berdeak artean. Ni abertzale… tira, nik ez nuen abertzale itxurarik ematen. Morroi libre antza ematen nuen, edo –libertarioa edo anarkista esateko, hitz handiegiak–. Laguna komunista zen, komunismoaren grina bizi zuen…

Hitz bitan: berak “komunista”rena markatuago zeraman nik “abertzalea”rena baino.

Berak familiarengandik jasoa zuen euskara, ni ikasten ari nintzen:

– Euskadi igo dela Everestera? Bada, ni ez naiz egon.

Berak, berriz, lagunak:

– Ni, bai.

Hogeita hamabi urte bete(ko) dira astelehenean, Everestekoa, eta lagunaren eta bion arteko pasadizoa bizi izan genituela. Gaur egun euskaraz aritzen garenean, ez beti, nola gerta, lagunak zera esaten dit:

– Poliki, polikiago egin, nik ez daukat zure mailarik.

Jon Maia, Luix gaztagilea, eta Asier Oiarbide

Giza Eskubideen X. Zinemaldian estreinatu zen Gazta zati bat dokumentala, Donostiako Victoria Eugenia antzokian. Ingurune egokia inondik ere. Gizabanakook erabakitzeko dugun eskubidearen gainean mamitzen da filma eta, gaiaz zein filmaz mintzatzeko parada izan genuen bertaratuok.

Filmaren estetikaz zenbait hitz, lehenik: dokumentala xaloa da, egileek modu naturalean sortu zen ideia bati jarraikiz eginda. Hartara, filma ez da ohikoa, ausarta da, lotsagabea (kolokioa kudeatu zuen Begoña del Tesok erranen lukeen moduan, gamberroa da). Lotsagabea baina duina. Izan ere, filmaren forma ulertzeko edukia ezagutu beharra dago, gaztaren historia, historia eta bidaiaren abiapuntua… Eskoziara. Honek guztiak ez du kentzen, bistan da, egitasmoari egokitutako gidoia irudimentsua izatea, muntaiaren lan eskerga, etxeko tresnez filmatu dutenen eta filmatzen eskarmentua dutenen irudien uztartze-egokitzapena, ezta musika arduraz eta adorez egokitu dutenen lana ere duina izatea.

Gaztaren funtsaz eta historiaz nasai idazteko berriz, munduko nazio ukatu adina berba beharko genuke. Hasteko, hamaika lagunen izenek merezi dute aipamen berezia. Denona ezean, hona bakar batzuena: Mikel Garmendia (haren bikote Lourdesek filmean hartzen duen munta barne) eta Loinaz Urrestarazu. Angel Oiarbide (Garmendiaren espirituaren hauspotzailea, dokumentaleko aktore nagusia eta bikaina: egitasmoaren –erabakitzeko eskubidearen– bisualizatzailea) eta Asier Oiarbide: hurrenez hurren, ezker abertzaleko eta EAJko zinegotziak. Aspaldion Eskoziaratu zen Xavier katalana. Kolokioan honen ondoan egon zen Ander, Nazio Batuen Erakunderaino gazta puxka eraman zuena. Eta, noski, gaztaren egilea: Luix. Eta beste zenbait… Eta hainbat… Mundu bat!

Munduan nazio ukatua eta ezagutu gabea den Euskal Herriko eredua da protagonista nagusia: Idiazabal herria. Hiri zabaleko herritarrak: izaldarrak. Eskoziaraino egindako joan-etorriko bidaia naturalaren ondoren berezko egitasmoa sortu duena. Aro berrian espiritu berria erakutsi duen herri aitzindaria.

Ikaspenak azkenik: demokrazia, beraz, herriaren gobernamendua, ekimen oso garrantzizkoa da politikari hautatuen esku soilik uzteko. Politika hitz kutsatuak gazta usaina hartu behar du, herritarren usaina berrartu. Horretarako baina, jendarteak batu beharra dauka, Idiazabalgo espiritua zabaldu Luixek gazta partekatzen duen modura. Unea iritsi da, Eskoziaren eta Euskal Herriaren unea. Erabakitzeko unea.

Ezinezkoa ikusaraziz. Angel Oiarbidek dioenez: bisualizatzen. Edota Luixek dioenez: holaxen!

Gazta zati bat. Euskal Herria. (99 minutu). Zuzendaria: Jon Maia. Muntaia: Eriz Zapirain. Argazkia: Juantxo Sardon. Musika: Xabier Solano eta Zigor Lanpre. Ekoizpena: Nazioen Mundua (Angel Oiarbide).

P. S. ARGIAko Abarrak sailean argitaratua; 2321. zenbakian (2010-05-06).

François Hollande, presidente izateko faboritoa

Inkestek iragarritako hautagaien emaitzak bete dira, gutxi gorabehera. Parte-hartzearen ehunekoan huts egin dute, ordea. Herritarren %80ak bozkatu du, espero baino ehuneko hamar gehiagok. Sarkozyren bataila piskologikopean jokatuko da bigarren itzulia.

Bozen estimazioak ezagutu zirenean (igandeko 20:00etan) Hollandek (%28,60 lortu du) bi puntu eta erdi ateratzen zion Sarkozyri; (%27,10 lortu du). Azkenean, hautagai sozialistak presidente kontserbadoreak baino puntu bat eta erdi gehiago erdietsi du. Espero baino gutxiago? Gehiago? Dena dela ere, Hollande da irabazlea eta Sarkozy galtzailea. Atzo arte, presidente bat ez zen bigarrena izan lehenengo itzulian. Estimazioek Marine Le Peni bozen %20 eman zioten; (muturreko eskuindarrak bozen %18,20 lortu du). Puntu eta erdi hori Sarkozyk bere egin du azkenik. Hirurak izan ziren gaueko protagonistak, eta Le Pen, psikologikoki, garaile nagusia.

Hollande faboritoa, baina kasu

Hollande da presidente izateko faboritoa. Ezkerreko (Mélenchon, Joly, Poutou, Arthaud) gainerako hautagaien –Sarkozyren aurkako deia egin dute– sostengua dauka. Aski al da, halere?     Le Penek bere aitaren diskurtso gogorra –arrazismoa, segurtasuna…– leundu du, eta krisi-oldeak jotako –Sarkozyren– eskuin moderatuari espazio puska kendu dio. Le Penen hitzetan eskuin berria sortzear dago Frantzian. Ezkerrak bildots larruz jantzitako otsoa jotzen du Le Pen. Nola ikusten dute zentristek Le Pen, ordea? Botoak herritarren esku daude, baina lehen itzuliaren ondoren kanpoan geratu diren hautagaien jarrerek bozemaileengan eraginen dute. Alta, bada, Le Pen eta Bayrouren jarrera anbiguoek bizirik atxikitzen dituzte Sarkozyren itxaropenak eta aukerak. Eskuin-eskuineko Le Penen eta eskuin-zentroko François Bayrouren jarrerek bereziki eraginen dute presidentea erabakitzeko unean.

Sarkozyk ez du etsiko

Sarkozy kolpatuta dago, baina ez dago K.O. Botereak ematen dion artilleria guztia jarri du indarrean jada. Hedabideetan lehiatu nahi du Hollanderekin. Hiru eztabaida proposatu dizkio telebistan. Hollandek bat baino ez dio onartu. Sarkozyk beldurraren diskurtsoa zabaldu du dagoeneko. Estatuaren segurtasun printzipioa da bere leloa. Finantza botereak samurtzen ditu, eta herritarrak berriz, larderiaz durduzatzen. Frantzia indartsuan oinarritzen du bere bataila psikologikoa.

Ipar Euskal Herria

Hollande Sarkozyren aitzin kokatu da Iparraldean. Hirugarrena Bayrou, Mélenchon laugarren, eta Le Pen bosgarrena. Hollande etorriko al da kanpainan Euskal Herrira? Maiatzaren 6an ezagutuko dugu presidentea.

NPAko Philippe Poutou

Txurroak txurro, okerrak oker, akats larria burutu nuen iragan asteko Frantziako presidentetzarako bozak artikuluan.

Abertzaleak aiduru izeneko zatian, amaieran, Iparraldetik begira idatzitako zatian honela idatzi nuen:

“Alabaina, ezkerreko hautagaiek (Mélenchon, Arthaud eta Poutouk) hizkuntza gutxituen ezagutza konstituzionala errefusatzen dute…”.

Baita, Frantziako muturreko ezkerra eskuina bezain jakobinistatzat jo ere.

Nouveau Parti Anticapitalisteko (NPA) hurbileko militante baten oharra jaso nuen herenegun, nik idatzitakoak asaldatu zuela aditzera emanez.

Bada, bai, arrazoi osoz asaldatu da ohar egilea.

Philippe Poutouk, eta NPAk orobat, euskararen (ko)ofizialtasuna aldarrikatzen du, baita Euskal Herriarentzat autodeterminazio eskubidea ere.

Beraz, lurtarron legea, bakoitzari berea.

Hexagonoa presidentzetzarako kari

Frantziako presidentetzarako bozak heldu dira eta hauen inguruko lehenengo artikulua egitea egokitu zait gurean. Egokitu baino “tokatu” zait, bigarren adiera hau egokiagoa delakoan.

Beranduegi.tv saioan artikulua aipatu dute, Frantziako hauteskundeei buruzko analisia hitza entzun dut lankidearen ahoan. Eskerrik asko, baina, eta barka, banitate faltsua ematen badu ere, nik horrelako artikuluen aurrean, txurrogile sentitzen naiz. Izan ere, analisia hitz handiegia egiten zait zintzurretik pasatzeko unean.

Analisia delako horri txurroa deitzen diot, behin burmuina sakatzen  hasiz gero –txurrogileak txurro-gailua sakatu nola–, funtsean eta finean, ez baitakit zein eitez edo formaz aterako zaidan-eta, artikulua. Noski, txurroetan forma baino funtsezkoago da mamia. Baina, tira, ura, irina, gatza –apur bat azukrea– besterik ez duzu txurroa. Forma desberdina, baina mamia beti bera. Hots, ni ere, demokrazia gairekin egiten den antzera, nire motzean, hiruzpalau gai urri horiekin orea legamiatzen eta moldatzen aritzen naiz,

Bai, badakit nirea ez dela txurroak saltzeko propaganda egokiena, areago propaganda ezkor hau etxekoen kalterako izan daitekeela ohartu ere.
Barkatu, beraz. Eta barka berriz, txurroen eiteko nire umiltasun tolesdun zuri hau.

Alta bada, horiek horrela, nire blogaren bitartez artikulua, txurro edo analisia –lagun eta lankideei esker– horren propaganda egiten ausartu naiz –ausartu hitza erabili dut, egungo demokrata zintzoen gisara–.

Hau lotsa! Hau lotsabakoa, hobe esanda. Izan ere, neronek ere, Europako demokraziaren ereduan –esateko modu bat da, frankismo-kumea bainaiz– eta sehaskan hezi –berandu bada ere– naizen honek bi zentimetroko hipokresia geruza daramat azalean –hipokresia gure garaiko krema moderno erabilienaren izena da. Barka propaganda–.

Txistea esplikatuko dut, enkaxka: txurroa saltzen ari naiz lankideek analisia iritzi duten artikuluaren prezioan.

*  *  *

Hibernatus et La grandeur de la France

Sarrerako bat idazten hasi dut… baina, baita luze eta astun idatzi ere. Egungo demokraziaren diskurtsoaren eredu eta isla da nirea ere: luzegia eta astunegia.

Funtsean, idatzi nahi nuena jarraian dator. Hauteskunde kanpaina kari, honako hauetxek esateko asmoa nuen Hexagonoa hizpide:
– Frantsesek ez dute ulertzen zergatik mundu osoko hiritarrak ez diren frantziarrak. Izan ere, eurak munduko demokraten artean demokratenak izaki, horixe litzateke logiko eta normalena. Horretan funtsatu da, besteak beste, La Grandeur de la France. Charles de Gaulle demokrataren ibilerak gogoan, atzoko eta egungo gaullismoaren aitapontea. Besteak beste, diot, frantziarren historia handia eta sekulakoa baita, batez ere eta bereziki, eurek kontatzen duten gisara interpretatua eta ulertuta.

Aurreko ikuspuntu hau gaurkotu aldera:
– Frantsesa eta demokrata bitasun guztizko izate hori, orain gutxi arte horrela ikusia izan da behintzat, bizi dugun krisialdi dela-eta –krisi ekonomikoa, sozial, kultural, etikoa…– frantses batek baino gehiagok zalantzan jartzen du egun. Oroz gainetiko eta guztizko beren eredu demokratikoa, alegia. Nonbaitetik hasi beharko du mendebaldeko “demokrazia” garaile honen ereduak hondoa jotzen, eta zein egokiago hondoa jotzeko jaio –demokraziaren aro modernoaz ari naiz– zeneko sehaskak berak pitzadurak –ur sarbideak– nozitzen baditu, ezta?
Izan ere, mendebaldeko demokrazia sistemaren –sistema kapitalistaren eredu demokratikoa– boterea ez da gauzatzen engoitik, demokraziako hiru oinarri eragileen arabera: legegilea, exekutiboa eta judizialaren eskutik, hots. “Demokrazia” jendartearen eliteek kudeatua eta ezarria da. Erran nahi baita, multinazionalek eta bankuek inposatua. Beraz, frantsesen demokraziak berak ere funtsa galdu du. (barka berriz ere, pernandokeria hau).
– Frantsesak –ez denak baina– monarkiaren erresuminez (erret-minez) bizi dira, britainiarren eta espainiarren inbidiaz eta bekaizkeriaz. Erregeari (Louis XVI) burua moztu zioten, baina errege-erreginen falta ei dute egun, antza. Hartara, Nicolas Sarkozy presidentea Napoleon Bonaparte-ren pare ezarri nahi dute. Enperadore eta monarkiaren berrezartzaile.
– Duela bost urteko bozetan, Nicolas Sarkozy ezean, Ségolène Royal pronto zuten frantziarrek. Hots, “errege” ezinean, “erregina” nahi zuten euren tronoan. Oraingoan, Royal-en ordez, honen senar ohi François Hollande dute tronorako hautagai berria.
Marine Le Pen, Jean-Luc Mélenchon, Françoise Bayrou, Eva Joly, Nathalie Arthaud, Nicolas Dupont-Aignan, Philippe Poutou eta Jacques Cheminadek osatzen dute gorteiatzea. Gorterako bidean, kortesia plus bat da, Frantzian politezia (politesse). Printzipioz, pertsonen nortasun balore bat. Demokrazian baina, kortesia eta politezia erabiltzearen poderioz hipokresia geruza edota estalkia bilakatu da.

Paradoxikoa da, baina, Nazioarteko Diru Funtseko presidente ohi Dominique Strauss-Kahn-ek (DSK) galdu zuen Frantziako Gorteko tronoa. Nork galdu eta multinazionalen eta bankuen boterea hobekien maneia zezakeenak galdu ere. DSK sozialista da, portzierto.

Hara, oraingoan ere beste txurro bat atera zait.

*  *  *

Hexagonoa, berriz ere, hor nonbait

Eta nik, besteak beste…:
– …Michèle Alliot-Marie hizpide izan nahi nuen. UMPko diputatua ez baitator bat Lapurdin AHT bide berria egiteko hartu den erabakiarekin.
Izan ere, pentsu dut, ez da ados, berak ez baitu erabakia hartu edo indarrean ezarri. Horra demokraziaren hipokresi erupzio bat.
–  …edota Jean-Luc Mélenchon hizpide izan nahi nuen, beste aldeko hautagai bat aipatu aldera (ez naiz espektro politikoaren bi aldekoen mutur-muturrera joan, frantziarren sen demokratikoa ez iraintzeko. Marine Le Pen dut gogoan). Hizpide izan nahi nuen, gogoratzeko, Mélenchon komunistak –eta jakobinistak bidenabar– dioena, funtsean, hautagai denek diotena, ñabardurak ñabardura: gutxiengoen hizkuntzei bai (erregionalak euren ahotan), baina, frantsesa da Errepublikako hizkuntz ofizial bakarra. Puntu. Hots, batzuek “hiritar” dira jaiotzez, eta bestetzuk, jaiotzez kondenatuta gaude “herritarrak” izatera. Guretzat, euskaldunontzat, ez dago demokraziarik.
Hots, Frantziako demokraziaren sehaskan bi mende luzez kulunkatu direnak, kulunkatzearen poderioz eta zorabioz, demokrazia sehaska kontua bailitzan jokatzen ohitu dira. Hots, munduko demokraten demokratenentzat ere hauxe da maxima: demokrazia ez da egunero lantzen den ekimena, jaiotzez jasotzen den dohaina baizik.
– …edota –egiari zor, dena ez da ezkor– Frantziako kazetaritza hizpide izan nahi nuen. Frantziako demokraziaren eredua gainbehera etorri den arren (Espainiako behetik goiti doa, baina unibertsoko azken planeta baino urrutiago dauka demokrazia), Frantziako demokrazia eredua, AEBetako ereduarekin gero eta antza handiago badu ere –hauteskundeen ereduari buruz ari naiz uneon– gustatuko litzaidake, oro har, Frantziako hedabideak eta kazetariak Euskal Herrian izatea. Hots, euskaldunok Frantziako egunkarien, kazetarien eta hedabideen lana, maila eta ofizioa izatea –oro har ari naiz, noski–, horiek baitira, neurri batean, Frantzian demokrazia –izan– denaren ondarea edo adibidea.
Sarritan pentsu dut, agian, beharbada, kazetaritza Euskal Herrian euskaraz egiten dugunok garela –izan gaitezkeela– demokrazia, euskal demokrazia hasteko, eraikitzen lagun dezakegun sektore funtsezkoetako bat.

Eta barka berriz ere, eta hau ez da banitate faltsua. Hau izatekotan, beste txurro bat da. Luze-luzea, agian luzegia eta irentsi ezina.

Kazetari baina, ez da jaiotzez izaten, demokrata legez, ekinez egiten –eta izaten– da.

Rin... rin... rin!

Telefonoak jo du, etxean.

– Bai, nor da?

– Mikel Asurmendi?
– Bai, eta zu?

– Parlez-vous français?
– Oui, je me débrouille…

Solasaldia aurrera doa:

– …Argipen baten beharra daukagu gure etxean, horregatik deitzen dizut/gu. Jakin nahi dugu euskaldunek Stéphane izena nola esaten duzuen euskaraz…

Ni sano harrituta…:

– …baina, zergatik deitzen didazu(e) niri? Nork eman dizu(e) nire izena? Nor zara zu?

– …Interneten aukitu dugu zure izena. Zu Mikel Asurmendi deitzen zara, ezta..?
(Alors, vous parlez en basque, vous… vous-êtes bien basque… Vous… vous appelez Mikel Asurmendi… vous-êtes un vraie basque!

Solasaldiak jarraitzen du:

– …ez dakit ni ote naizen… zu(e)k behar duzu(e)n pertsona… Mmmm… Ni ez naiz aditua (je ne suis pas un expert…).
…Dena den, ene uste apalean … Stéphane, nik ezagutzen ditudan euskaldun bakanak Estepan deitzen dira… (…en basque).

– Estepan..? À bon! Mais vous m’avais dis, que vous n´êtes pas un expert dans la matière…
– Voilà, oui exacte, je ne suis pas un expert…
– Merci monsieur, de toutes manières merci beaucoup!

Telefonoak eskegitzear… :

– Itxaron (attendez, attendez…), nondik deitzen duzu?

– Perpinyà-tik deitzen dizugu. (On vous appelle de Perpignan).

– A bon. Katalanak zarete beraz?

– Oui, nous sommes katalanbou!

Ez diot ulertu… katalanbou delako hori.

– Adeu, agur…

P. S. (1): Estepan Urkiaga Lauaxeta poeta, Estepan Aldamiz-Etxebarria kazetaria heldu zaizkit gogora. Geroago Mikel Garcia lankidea ere bai. Bera dugu euskarazko izenen gaian aditua gurean.
[Zuetako] … inork ba al daki zer den katalanbou?

P. S. (2): Irakurle lagun hori, asmatua ematen du, baina ez. Amestu ote dudan pentsatu dut une batez… Baina, ez, ez… Errealitateak fikzioa gainditzen du sarritan.

Soziolinguistika ikerketak: azterketak

Apirilak 11.

Albisteak Euskadi Irratian.

– “… Elena Arzak izendatu dute munduko sukaldari onena…”.

Elena Arzak-en hitzak:

– “…estoy muy contenta y emocionada, este premio es el trabajo de todo el equipo…”

Segidan…

Juan Mari Arzak aitak:

– “Ez daukat hitzik, zoraturik nago. Munduko sukaldari onena, eta gainera euskalduna… (sic)”.

Emaitzak: hotz, hots, hotz, hots

P. S.: Elena Arzak, 2012 Premio Veuve Cliquot a la Mejor Chef Femenina del Mundo.

José María Sánchez Carrión "Txepetx"

Euskara, euskararen gaia, euskaraz bizi nahi dugunon gaia da, gai arrunta, egunerokoa, euskaldunok “normalak” ez garen seinalea.

Gurean, ARGIAn, Onintza Irureta lankideak hurbiletik segitzen eta ezagutzen du euskararen gaia. Hartara, haren saila eta jorra adi-adi jarraitzea gomendatzen dizuet.

Aldian-aldian, hala berean, Dabid Anaut edota Iñaki Martinez de Luna iritzi saileko kolaboratzaileek ederki laguntzen digute euskararen jorran. Biak ala biak gertukoak ditugulako aipatu ditut. Ez dira bakarrak gurean. Jon Sarasuaren aburuak ere, berbarako, besteak beste, kausitu ditzakegu euskararen baratzeko gure sail oparoetan.

Oraindik orain, Normalkuntzaren ARGI-itzalak artikulu interesgarria idatzi du Iñaki Martinez de Luna soziologo eta hizkuntzalariak. Artikulu horrek ez ezik, berak gurean idatzitako guztiek merezi dute.

Hona azken artikulu horren pasarte bat:

“Inkesta horren emaitzetatik harago badaude konpondu edo bir-bideratu beharreko beste alderdi batzuk ere euskararen eremuan. Horietako bat, euskaldunok pairatzen dugun bortizkeria sinbolikoa; alegia, inkontzienteki barneratu dugun erdal munduarekiko mendekotasuna. Adibideak, non-nahi: erdaldun (edo ia-euskaldun) bakar baten aurrean solaskide guztiek erdaraz jardutea…”

Bat nator Iñakirekin, eta hauxe gehituko dut gainera (esan gabe doa, ziur aski bere hausnarketetan jasoa du aldez edo moldez nik segidan idatziko dudana):

Alegia, José María Sánchez Carrión Txepetx buruan, euskaldun osoa izatearen nahia eta beharra ezinbestekoa dugu euskara biziko bada, euskaraz biziko bagara.

Euskal Herria, euskalgintza eta euskalduntasuna orobat ez da ulertzen euskaldun berririk gabe. Denok gara, neurri batean edo bestean, euskaldun berri. Denok ez gara baina euskaldun oso.

Esan dezadan, nire aburuz, zer den euskaldun oso izatea, enkaxka ere. Hots, euskaldun oso da nork bere izatea, oso-osorik, edozein dela esparrua edo gaia, euskaraz bizi izatea. Modu guztizko edo bikainean izan barik ere, euskaldun oso bizi izatea.

Harira. Iñakik aipatutako adibidea erabili ohi dugu euskaldunok. Hau da, zazpi euskaldun (oso?) euskaraz ari gara, eta aski da erdaldun bat taldera biltzea, erdara nagusitzeko.

Hori baina, bekan gertatzen da. Alegia, zortzi euskaldun osok gehi erdaldun batek topo egiten dutenean, neronek nekez –eta bekan– ikusi dut erdara nagusitzen. Nire ustez, zazpi euskaldun horiek euskaldun oso ez direlako nagusitzen da erdara. Hots, ordura arte euskaldun osoaren –euskal izanaren eta nortasunaren multzo nagusiaren– indar korrelazioak atxiki du euskara gailen. Zazpi euskaldun horiek denak ez dira guztiz eroso ordea. Bat, gutxienez, erosoago ariko litzateke erdaraz. Areago, bigarren bat, edo hirugarren bat ere, mailaz maila, ez daude horren deseroso, baina aukeran, beraiek ere –nor izateko– erdaraz erosoago leudeke.

Aurreko hau guztia adibide bizi batekin adieraziko dut:

Lagunen arteko afaria da zioa edota gunea: bost bikoteetatik lau euskaldun dira (horien euskaldun osoaren izaera ezberdina da, arestian aipatu bezala) eta bat erdalduna. Inoiz edo behin, gertatzen da, azken hau, bikote erdalduna, berandu etortzea. Bikote erdalduna iritsi bitartean, euskaraz jardun dugu, euskararen indar korrelazioak hala “ezarria”.

Hots, berandu iritsi den bikote erdaldunak (30 minutu inguru, demagun) euskaldun oso direnak egoera ez eroso batetik “salbatu” ditu. Hots, afaria ez litzateke berdina, ezta unea bera ere –demagun mahai-inguruak bost ordu irauten duela– bikote erdalduna agertu ez balitz.

Afarian bildutako pertsonok ez gara berdinak euskaraz edo erdaraz jardunez gero. Gure izaera ez da bera hizkuntza batean edo bestean, ezta bizi dugun afari-unea ere. Lagunen aurpegietan edota jarreretan nabari izaten da hori. Areago, askok (batzuk euskaldun oso izanda ere) erdaldun salbatzailea behar du, nahi(ago) du erdaldun erreskatatzailea agertzea.

Afaria euskaraz osorik izanez gero, nekeza da solasaldia, nekezagoa da afaria.

Euskaldun osoaren paradigma(k).

P. D.: Hori anabasa. Nire gogoeta, hots. Besterik gabe, euskararen gaia soziologiaz harago doala gogoratzeko idatzi dut. José María Sánchez Carrión-ek, Txepetxek, sortu zuen hololinguistika eremua gogoratzeko. Euskararen gaia eta egoera ulertzeko, soziologia, psikologia eta etika biltzen dituen hololinguistika berebizikoa eremua dela esateko.