Roundup Ready soja.

Transgenikoei buruzko eztabaida segitzen baduzue, azaletik besterik ez bada ere, jakingo duzue Monsanto konpainia erraldoiak merkaturatzen duen produktuetako bat Roundup Ready izeneko soja haziak direla. Soja hori genetikoki eraldatuta dago Roundup herbizida jasateko, hau da, glifosatoa jasateko. Roundup herbizida –giza osasunerako kaltegarria, aski frogatua denez– Monsantok berak saltzen die bere soja landatzen duten laborariei.

2000. urtean iraungi zen Monsantok zeukan glifosatoaren patentea, eta urte hartan bertan atzeman zuten, AEBtan, herbizida horrekiko lehen belar erresistentea, Conyza canadensis espeziearen aldaera bat. Geroztik, Roundup-arekiko erresistenteak diren 130 belar txar baino gehiago agertu da, batez ere AEBetan baina baita munduko beste leku batzuetan ere. Pennsylvaniako Unibertsitatean Landare Ekologia irakasten duen Dave Mortensenek dio “jende gehienak ez daukala horren berri, industriak kontrolatu egiten baitu informazioa nola zabaltzen den”. Gogoratu behar da Monsantok transgenikoen alde, eta zehatzago Roundup Ready hazien alde, erabilitako argudioetako bat dela herbizida gutxiago erabili beharko zela haiei esker. Errealitatea kontrakoa da: barietate erresistenteak agertzeak nekazariak behartzen ditu herbizida gehiago edota erasokorragoak erabiltzera.

Amarantoa.

Erresistentzia garatu duten belar “txar”-en txapelduna amarantoa da (Amaranthus quitensis), Hego Amerikan sortutako landarea. 2004an, Atlantako (AEB) nekazari bat ohartu egin zen Roundup-a ez zela amaranto kimu batzuk akabatzeko gauza. Ordutik hona bide luzea egin du belarrak: AEBetan 5.000 mila hektarea soja transgeniko abandonatu behar izan dituzte, eta beste 50.000 hektareatan gauza bera gerta liteke luze gabe. Konponbide bakarra belarrok eskuz eta banan-banan erauztea da, era tradizionalean alegia, baina hori ezinezkotzat jo daiteke laborantza mekanizatuan, lur sailak handiegiak dira eta. Esan gabe doa erresistentziak agertzearen arrazoia dela erresistentzia hori ematen duen genea landare batetik bestera igaro dela.

Monsantoren propagandaren arabera, ezinezkoa da berak sortutako landareen transgeneak beste landare batera igarotzea. Behin hori gezurtatuta, enpresak nekazariei botatzen die “super-sastrakak” agertzearen errua, gauzak behar bezala ez egiteagatik. Orain, genetikoki eraldatutako laboreen bigarren belaunaldia sortu nahi dute, herbizida bi edo gehiago jasateko gauza izango dena. Herbizida horietako bat 2,4-D izan daiteke, hau da, Vietnamgo gerran erabili izan zen agente laranjaren osagaietako bat. Beste bat dikanba da, 2-4-Drekin kimikoki erlazionatuta dagoena. Monsantoren asmoa da dikanba jasatea ahalbidetzen duen genea gehitzea dagoeneko glifosatoa jasaten dute landareei; AEBetan hori egiteko baimenak lortzeko prozesua abiatu zuen konpainiak 2010ean, eta aurrekariei begiratuta lasai esan daiteke administrazioak ez diola inongo trabarik jarriko.

Une egokia aukeratu du Monsantok. Batetik, Roundup-a eraginkorra ez dela ikusten ari da; bestetik, Roundup-arekiko tolerantziaren diseinu genetikoaren patentea 2014an iraungiko da. Saint Louiseko konpainia sastrakaren aurkako bigarren erasoaldia prestatzen ari da. Hortik zer belar txar super-erresistente sortuko den ez dut pentsatu nahi.

(Testu honetako pasarte batzuk zuzenean hartuta daude ETC taldearen Nork kontrolatuko du ekonomia berdea? (PDFa gaztelaniaz) txostenetik. Hilabete barru Rio de Janeiron egingo den Rio+20 goi-bileraz eta bertan finkatuko den “ekonomia berde” kontzeptuaz egindako erreportaje bat egiteko erabili dut txosten hori. Erreportajea, datorren asteko ARGIAn).

Gabatxolandia, Bilboko Athleticen aberchale baten soan.

Badira bizitza seinalatzen –eta markatzen gaituzten– diguten pasadizoak. Honako hau, Bilboko Athleticek liga eta kopa irabazi zituen garaiko pasadizoa da (1984 urtekoa, Javier Clemente entrenatzaile izaki):

Heldu da, bada, Baionara, egun pasa, Botxoko laguna. “Erbesteratu” laguna bisitatzera. Kalean gora, karrikan behera, aldian behin, eta aldian beste behin, bilbotarrak “estos putos gabatxos” esanera besterik ez dauka ahoan.
Frantzia ezin jasan darabil biraoka, Frantzian baitago. Atzerrian.

Halako batean, koadrilako batek nazka-nazka eginda:
– Ei tú. ¿Como en Bilbao no?
– ¿Cómo, como en Bilbao?
– (…)
– Pues eso, aquí en Francia y allí, en Bilbao, en España.
– Venga tío, no me jodas, aquí no hay más que franceses, la ostia. Aquí no oyes hablar en euskara ni pa fardar!
– (…)

Iluntzean jada, agurtzeko tenorean, autobusa hartzeko esperoan, azkeneko tragoen inguruan, morroia burua agertu nahian, erdi lotsaturik edo, koadrilako bere lagun “erbesteratu”ari berebiziko aitortza egin zion:

– Sabes, al fin de todo, me hecho abertzale.

Hari begira besteok.

– Si, me he hecho socio del Athletic. Bueno, yo y mi mujer y mi hijo! Vamos, toda la familia socios del Athletic.

Begiak handi-handiak esan zituen hitzak. Irribarre herabe ausart batez.
Besteok, hari begira aho bete hortz zeudela.

Marketin operazio borobila egin du Nespressok. Baina zeinek/zerk ordainduko du?

Kafe kapsulatxoak birziklatzeko hitzarmena sinatu dute Garbikerrek –Bizkaiko hondakinen kudeaketaz arduratzen den elkarte publikoak– eta Nestlék. Garbiguneetan eta puntu berde mugikorretan bilduko dituzte kapsulak, ontzi laranja batzuetan, eta ondoren Nestlék Bartzelonan duen tratamendu planta batera eramango dituzte. Aluminioarekin lorontziak egiten ei dituzte eta kafe-hondarrekin konposta. Horrela, multinazional suitzarrak produkzio zikloa ixten du. Baina dena ez da hain distiratsua negozio horretan.

Monodosi kafe espresa 1970eko asmakizuna bada ere, 2000. urtetik aurrera hasi zen Nestléren Nespresso marka kapsula horiek esplotatzen. Horretarako, urte haietako beroaldi eta aberastasun zaluarekin bat zetorren formula bilatu zuen. Irribarre seduzitzailea, ahots sakona eta pose elegantea. Esklusibitatea, luxua eta sofistikazioa. Kafe bat paradisuaren truke. Zaila behar du George Clonney-ren klubekoa ez sentitzea Nespressoren mundu pijora erorita. Eta emaitzak hor daude: kapsulen modak kafearen sektorea irauli du eta marka guztiak lehian sartu dira.

Kafe espresa egiteko, zapaldutako kafeari ura iragazi behar zaio 15 bar inguruko presioz eta denbora laburrez. Kafea kapsula hermetikoan jarrita, dosi zehatzean ur presio altua sartzea lortzen da, ezer zikindu gabe gainera. Horratx miraria! Baina ordainetan, kafe-hondarrak “preso” daramatzan ontzitxo bat geratzen zaigu. Hondakin bat. Zer ekarri du horrek? 2010ean, esaterako, 10.000 milioi hondakin-kapsula sortu ziren; bata bestearen ondoan jarrita munduari aluminiozko bost uztai egingo genioke nahi izanez gero.

“Nespressoren kapsulak %100 birziklagarriak dira” kontraeraso du ingurumenarekin hain curriculum sentibera  izan duen multinazionalak [badaezpadako oharra: irakur bedi “sentibera” hitza dagokion ironiaz], eta Ecolaboration izeneko kanpaina efektista jarri du martxan hainbat herrialdetan. Kapsulak bere horretan bildu eta berak birziklatzen ditu. Suitzan, ama-sorterrian, aspaldi hasi ziren, eta kapsulen %70 jasotzen dute; helburua da 2013rako mundu osoan saltzen diren Nespresso kapsulen %75a birziklatzeko eskuratzea. Kanpaina horri lotuta dago Bizkaian Garbikerrekin egindako hitzarmena.

Garbiker, Bizkaiko Foru Aldundia eta Nestlé España-ko arduradunak Derioko garbigunean (Arg.: Deia)

Bada dioenik, Nespressoren bonboiak birziklatzeko hain errazak ez direla. Aluminioa estaltzen duen kapa fin hori –kapsula kolorez apaintzen duena– bereizteko lanak dituzte, eta berdin pasatzen da plastikozko estalkiarekin. Beste zenbait kasutan, gainera, ez dira birziklagarriak. Nespressoren lehiakide den Lavazza marka italiarrak adibidez, polipropilenoz egindakoak erabili ohi ditu. Donostian Zero Waste Europek egindako biltzarrean Rosanno Ercolini adituak jakitera eman zuenez, Italiako Capannoriko hondakinen ikerketa zentroan polipropilenozko kapsula horien afera ikertu dute –munduko kapsulen %10a Italian kontsumitzen da–. Capannoriko Rifiuti Zero zentroaren webgunean ikus daitezke emaitzak, hemen batzuk:

• Kapsula horien diseinuan akatsa dago, birziklatzeko desegokia da.
• 250 kapsula egiteko 2 litro petrolio, 4 litro ur eta 22 kwh energia behar da.
• Horren ordez, konpainia handiei proposatu diete ekokapsula (ecopad) berrerabilgarriak sustatzea, 250 aldiz erabiltzeko modukoak. Existitzen dira, Centocaffè enpresak egiten ditu, Lavazza eta Nespressoren makinekin bateragarriak gainera. Italian ikusmina sortu dute eta telebistako saio nagusietara iritsi da berria. Biocap edo kapsula biodegradableak ere badaude.

Ekokapsula berrerabilgarriak sortu ditu Centocaffe enpresak Capannoriko Rifiuti Zero ikerketa zentroarekin elkarlanean

Ez da inon Garbikerren eta Nestléren arteko hitzarmenaren letra txikirik publikatu –antza, Tradebe enpresaren esku geratuko da gestioa–, baina haien onkerian sinesten badugu, Garbikerreko arduradunei eskatu beharko genieke denborarik galdu gabe Capannoriko Komunarekin harremanetan jar daitezela, kapsula berrerabilgarriak sustatzeko plan bat diseinatu dezatela, eta ezer baino lehen kafe berdearen eta justuaren kontsumoa bultzatzeko estrategia has dezatela.

Capannoriko Rifiuti Zerokoek prestaturiko power pointean oso irudi argigarria azaltzen da. Ingurumena gutxien eta gehien kaltetzen duten kafea egiteko moduen erregela antzeko bat da:

Ganbarako errota zahar maitea atera eta kafea betiko italianan egiteko ordua dela dirudi, amona Mañolik egiten zuen bezain goxoa, portzierto. Atzekoz aurrera ari baikara. Zer zentzu dauka 30 gramo kafegatik 50 gramo hondakin sortzea? Zer zentzu, Nespressok aitortu duenez, kafe kikara bakoitzeko 82 gramo CO2 sortzea? Clonneyren irribarrearengatik Nespressori 0’33 zentimo oparitzeak  ba al du zentzurik? Zentzurik al du pre-Lehman Brothers klub bateko sozio garela amesten jarraitzeak? Edo zentzua galdu dugu?

Galdera beste modu batera eginda: merezi du zarrastelkeria hori guztia pagatzea kafe goxo batengatik? Hain ona al dago, George?

“La implantación de la recogida selectiva de la materia orgánica supone pedir un nuevo esfuerzo a la ciudadanía, que debería separar un mínimo de cinco fracciones, más si tenemos en cuenta los residuos peligrosos del hogar, los textiles, todas las familias de electrodomésticos y voluminosos, etc. Hay que tener presente que este nuevo esfuerzo se solicita en un contexto de unas viviendas que no están adaptadas por espacio y mobiliario a la realización de este tipo de operaciones. El riesgo de que ocurra un fenómeno de desafección social hacia el nuevo esquema de reciclaje demandado es real y no debe ser minusvalorado”.

Ibon Sarasolaren Zehazki hiztegian desafección itzultzen zaigu txeragabetasun, nahitasunik ez(a). Baina euskarazko ordainok baino indar handiagoa dauka gaztelaniazko desafección hitzak: “1. f. Falta de afecto o mala voluntad: “es increíble que muestre esa desafección por su hijo”. 2. Falta de adhesión, oposición: “las últimas actuaciones represivas han hecho crecer la desafección a la policía”.

Dozena bat urte beranduago, etxeetan hondakin organikoa berezirik sailkatzea antolatu den leku gehienetan ez da “desafección social” hori gertatu, zorionez. Herritar birziklazaleei, antza, sukaldeen txikitasunak eta etxeen antolakuntzak ez die buruhauste berezirik eragin, ez 5. edukiontzi famatua instalatu den Donostiako Amaran, Zarautzen, Aretxabaletan eta beste askotan, baina ezta ere organikoa ez baina boteilak, ontzi arinak, paperak eta gainerakoak betiko lau edukiontzi zaharretako banatan lagatzea eskatu zaienetan. Aldiz, etxe berdinetan sukalde berdinak berdintsu antolatuak dituzten herri batzuetan aski izan da “Atez Ate” aipatzea PIGRUGaren gurasoek iragarritako desafekzioa zabaldu dadin, kontrako firma bilketa eta orotariko kanpainak ugarituz.

Horregatik hasi dira batzuk pentsatzen PIGRUGek 2001ean iragarri zuen “riesgo de que ocurra un fenómeno de desafección social” hura profezia baino gehiago zela mehatxua, zerbitzu publiko pribatizatuak kontrolatzeaz gain herritarren umorea manipulatzeko indarra daukaten jainkoek Gipuzkoako buletin ofizialean inprimatutako amenazua.

Egun on, Osasungoa Euskalduntzeko Erakundean lanean ari zareten emakume eta gizonok. Mila esker gaur zuekin hitz egiteko konbitea egin didazuelako. Ohore bat da niretzako, osasunaz formazio akademikorik batere ez daukan gaixo kroniko honentzako, eskaini didazuen tribuna baliatzea. Esan behar dudanaren mamia 30 minututan laburbiltzen ahaleginduko naiz, eta azken 15 minutuetan zuen galderen mende egongo.

Ez nago ohituta medikuekin hitz egiten Espondilitis Ankilopoietikoari buruz, aldiz, eritasun kroniko hau duten ehunka pertsonaren bizipenak ezagutu ditut, eta horietan oinarritutako jakintza pittina da nik gaur hemen aportatu dezakedana.

1987an diagnostikatu zidaten Espondilitisa. Kroniko gehienei gertatu zaien bezala, urte batzuk neramatzan oinazeak nozitzen, diagnostiko zehatzik gabe. Beti eskertuko diot orduan gaztea zen Iza doktore jakintsu eta bizkorrari nire kasua ikusita eduki zuen begi zorrotza.

Urte hartatik 2001a bitartean gaixo kroniko askoren ibilbide berdintsua egin nuen. Alegia, Osasun Sistema publikoko medikuek, familiakoak eta espezialistak, emandako botikak hartu eta aldika errehabilitazio saioak egiteaz gain, bestelako medikuntza eta sendabide alternatibo mordoxka probatu nuen: magnetoterapia, Reiki, akupuntura, kiropraxia, osteopatia, naturopatia… Ahaztu gabe piszinan igerian emandako orduak, behar bada urte horietan egin nuen inbertsiorik emankorrena. Ez nago ezertaz damututa, ez mediku alopatek agindutako drogak hartu izanaz, ez bestelako terapiekin saiatuaz. Seguruenik denek lagundu zidaten gero eta gogorrago azaltzen zen nire eritasunaren aurrerapena mantsotzen.

Urte horietan egokitu zait ikustea teknologiak zein aldaketa ekarri dituen gaixo kronikoon bizitzara. Lan egiten dudan ARGIA astekarian 1997an hasi ginen murgiltzen orduan sorginkeria zirudien Interneten. ARGIAn eta honen taldean dauden enpresetan, nagusiki Antza inprimategian eta Adur informatika enpresan, berehala egin zuten apustu Interneten garatze aldera eta horrek niri, paperezko kulturako gizona naizen “teknotrakets” honi, eman zidan aukera sarearen aukerak baliatzeko nire gaixotasunarekiko harremanerako.

Hasteko, Espondilitisaz ordura arte publikatuta zegoen hainbat informazio eskuratu zidan Internetek. Funtsean farmaziako industriak plazaratu edo ordaindutako eskuliburuak, baina baita ere munduan zehar gaixoen elkarteek eskaintzen zutena, eta tarteka pertsonaren baten esperientziaren kontakizuna ere bai. Horri esker hobeto ezagutu nuen nire eritasuna, erabiltzen nituen tratamenduak testuinguru zabalago batean kokatu nitzakeen, eta nire egoera alderatu ere bai nirea baino eboluzio arinagoa edo larriagoa zuten besteekiko. Aldi berean, medikuekin neuzkan hitzorduak aurrez prestatzeko aukera ere ematen zidan Internetek, aurrerantzean zer gomendatu edo aginduko zidan aurreikustea oso erreza bihurtuz.

Gauza bat egiten zitzaidan, halere, deigarria Espondilitisaren jakintzan: informazio guztiek “Jatorria” atala laino artean uzten zuten, “ez dakigu zerk eragiten duen”, “jatorririk ez zaio ezagutzen”, eta abar. Hau da: zuk daukazu gaitz bat immunitate sistemak oker funtzionatzearekin lotua baina zure soina horretara zerk daraman ez dakigu. Tarteka nonbait irakurtzen zen “zenbait patogeno susmagarri aipatu izan da” eta horrelakoak. Ordu asko eman nituen orduko bilaketa sistemekin arakatzen… baina ezin aurrera egin.

Barkatuko didazue abenturatxo pertsonal bat kontatzea. Badut lagun bat gaztetxo zenetik urdaileko ultzera sufritu duena. Ni baino hamar urte zaharragoa, behin baino gehiagotan egokitu zait berarekin hurbildu beharra farmaziara ultzera arintzeko botika bila, harekin ikasi nituen Tagamet, Malox eta beste hainbat izen polit. Eta lagun hau izan zen medikuntzak egin dituen aurkikuntza handietako baten lekuko: halako batean medikuak antibiotiko tratamendu bat agindu zion eta harekin akabatu zizkion ultzera kontuak. Nerbio kontuak zirela, estresa, gaizki eramandako traumak… Bai zera… Helicobacter Pylorii. Bakterio bat urdailean? Sakrilegioa! Iruzurra! Baina egia zen, aurkitu zuten Barry Marshall eta Robin Warren-i Nobel saria eman zitzaien.

Eta Espondilitisaren kasuan horixe bera gertatzen baldin bazen? Eritasunaren deskribapenetan garbi ageri zen gurean askotan erabakigarria zela immunitate sistemaren ezaugarri baten, HLA-B27 genearen jabe izatea, baina hori bezain egia da gure HLA sistema B27koa daukagun 100 pertsonatatik 20 edo gutxiagok garatzen duela gaixotasuna. Zergatik ari nintzen ni okertzen eta gogortzen eta aldiz nire B27kide asko ez? Zein ote zen ni izorratzen ari ninduen ditxosozko “ingurumeneko faktore” hori? Birus bat, onddo bat, bakterio bat…? Hauetakoren bat baldin bazen, zenbat urte pasako zituzten erruduna aurkitu arte? Hori aurkitzen dutenean, norbaitek Nobel saria irabazten duenerako, ordurako ni nortaraino egongo nintzen izorratua?

Lagunok… mediku emakumezko eta gizonok… galdera horiez akordatzen naiz Bartzelonara autoz noan aldi bakoitzean, Monegrosko basamortua zeharkatzean. 2001a zen eta ni gero eta okerrago nindoan. Indometazina, guretako gehienoi ondoen datorkigun antiinflamatorioa, dosi kasik maximoan hartzen nuen. Hari laguntzeko kortisona pixka bat hartzen nuen. Kortisonaren kalteez gauza itsusiak entzun eta irakurria nintzen, baina medikuak esan zidanez nolabait kaleko berriketak zirela, txintxo-txintxo hartzen nuen. Artritisak bereziki hondatua zidan belauneko hantura hertzeko kortisona “txutea” injektatua zidaten hiru-lau aldiz eta infiltrazio berri bat egin aurretik erreumatologoak eskatu zuenean hezurren densitometria egitea… azaldu zen nire hezurrak kaltzioa galtzen ari zirenez, kortisona bazter batera laga beharko nuela.

Une horretan aurkitu ginen aurrez aurre Espondilitisa, Teknologia eta hirurok. 2001eko udaberrian.

Nik justu aste haietan aurkitua nuen informazio eta harreman iturri berri bat: Kickas.org foroa, Espondilitisa daukaten ehunka pertsonaren arteko elkarrizketa idatziak biltzen dituena. Nire ingeles artritikoarekin hasi nintzen ulertzen bazirela Amerikako Estatu Batuetan eta Britainia Handian gaixoak Espondilitisa borrokatzen zutenak dieta berezi bat egiten, Almidoi Gutxiko edo Almidoirik Gabeko errejimena. Kickas izenak iradokitzen du “kick” ostikada ematea “as” Ankylosing Spondylitis gaitzari eta ez da dietari buruko foroa, ez orduan eta ez orain, atal askotan dago banatua: ongi etorrizkoa, eztabaida orokorra, botika eta erremedioak, “party” edo bilerak, familiak, ikerketa, alternatibak, txisteak, eta abar. Kickas-eko kide guztiak ez ziren dieta horrekin bizi, gutxiengoa ziren, eta sarritan eztabaida gogorrak egoten ziren, bai dietaren eraginkortasunaz eta bai haren oinarrian dagoen teoriaz.

Teoriaz esan dut, bai. Zeren eta Kickaseko lagunei esker jakin dugu askok Espondilitisaren jatorriaz teoria ofizial maioritarioak dioen lekuan “ez da ezagutzen gaitzaren susmagarria”… badirela zuek bezain mediku alopata ortodoxo eta aldi berean minoritarioak, kulpante batzuk seinalatzen dituztenak. Horien arteko bat da Alan Ebringer doktore australiar-ingelesa. Kings College unibertsitatean irakasle izana eta oraindik ikertzaile emeritua den eta Middlesex ospitalean erreumatologian aritu den Ebringer doktoreak aspaldi plazaratu zuen bere teoria: Espondilitisa eragiten duena da Klebsiella Pneumoniae bakterioa eta bakterio hau gizakion hesteetan endemikoa delarik –eta beraz, antibiotikoekin ezin suntsitua- lortzen baldin bada elikadura aldatuta Espondilitisdunon hesteetan Klebsiella kopurua txikiagotzea, inflamazioa gutxitu egiten da.

Ez naiz luzatuko Klebsiellak gure inflamazioetan eragitearen mekanika esplikatzen, ingelesez “molecular mimicry” deitzen den molekulen arteko antzekotasuna dela, askoz lehenago beste eritasun artritiko bat –sukar erreumatikoa- Estreptokokoen infekzioarekin lotu zuen aurkikuntzaren antzeko logikari jarraitzen zaiola, eta abar. Alan Ebringer doktore eta unibertsitarioaren bibliografia zientifikoaren erreferentzia xehetuarekin batera, haren oinarrizko dokumentazioa www.izorrategi.org gunean daukazue, euskaraz eta gaztelaniaz. Han irakurri ahal izango duzue, halaber, Ebringerrek proposatzen duela Espondiloartropatientzako diagnostiko goiztiar bat lantzea, gaur egun mediku batek –funtsean froga erradiologikoen laguntzaz- mota honetako artritis bat konfirmatzen duenerako eritasunak bost edo hamar urte baitaramatza organismo hori hondatzen.

Entzuten ari zareten lagunok, zuen aurretik egunero pasatzen oinazez betetako gaixoak ikusten dituzuenok, ulertuko duzue zer nolako emozioak bizi izan ditudan nik Internet bidez mundu osoko nire minkideen istorioak irakurriz, dramak, baita tragediak ere, pozak, eskuzabaltasuna, eritasunaren fase aurreratuagoan daudenen argazkiek eragindako beldurrak, beste batzuek lortutako hobetzeak norberak ere lortu ahal izateko itxaropenak… Almidoirik gabeko dietak mesederik egin ez balit ere Australiatik hasita Palestinako Ramallah arteko espondilitiskideekiko elkartasungatik bakarrik bizi naizeno egongo nintzaion eskertua Kickasi. Baina “okerrena” zera da… almidoirik gabeko dietak funtzionatu egiten zuela ohartu nintzela 2001ko uda hartan.

Horregatik, uda hartan nire erreumatologoak proposatu zidanean medikuntzaren teknologiak asmatu zituen botika mirarizkoetako batzuekin abiatzea, ezetz esan nion. Bueno, ez hain borobil, gaixoei ez baitzaigu komeni medikua haserraraztea, etorkizunean zer gerta ere. Zehazkiago honela planteatu nion erreumatologoari nire hautua: orain arte txintxo egin ditut zuk agindutakoak, baina orain urrats berri oso garrantzizko bat egitea proposatzen didazu eta nik denbora bat behar dut pentsatzeko, beste gauza batzuekin ere ari naiz saiatzen, zure gomendioari erantzun aurretik urte beteko tregoa behar dut. Diplomaziarako ni baino dohaintsuagoa den Malores Etxeberriak lagundu zidan taktika fintzen.

Mediku harekin izandako solasaldietan ohartua nintzen ez ziola arretarik jartzen nik mundu zabaletik bilduta ekarritako informazioari. Ondo nekien medikuntza ikasi eta erreumatologian espezializatzen urte batzuk eman dituen profesional batekin eztabaidan hasteko mailarik ez nuela, baina gaixotasun bereko jende mordoxka baten erreferentziak neuzkan alde batetik auzitan jartzen zituztenak hemengo osasun sistemak proposatzen zizkidan erremedioak eta bestetik adierazten zidatenak beraiek hobera egin zutela elikatzeko modua aldatze hutsarekin. Fidatzeko moduko erreferentziak ziren, tartean maila handiko profesionalak, haien idazkeran eta argudioetan nabari zitzaien, eta gainera eritasun honetan berezitutako mediku minoritario baina alopata ortodoxo baten bibliografia zekarten oinarri teorikotzat. Posible al zen informazio guzti hark ez merezi izatea ordu beteko irakurketa txukun bat ere benetan nire gaixotasunaz kezkatuta zegoela zioen profesional haren aldetik?

Aitortzen dut apustu gogorra egin nuela orduan. Une gogorrak bizi izan nituen. Gaur nire eritasunaz dakidana jakinda ez nituen urrats guztiak berdin egingo. 2001ko irailaren 11n islamista erradikal batzuek hegazkin komertzialak bahitu eta New Yorkeko Dorre Bikietan lehertu zituztenean, irudi guzti haiek ohean etzanda ikusi nituen, ez bainintzen jaikitzeko gauza. Bai, astakeriaren bat ere egina banaiz sendatzeko nire ahaleginean. Gaur dakidanarekin terapia batetik besterako trantsizioa bestela antolatuko nuen. Baina hori izan da ordaindu behar izan dudan prezioa mediku gehienak bahituta zauzkaten teknologiaren hatzaparretatik ihes egin ahal izateko.

Gaur badakit gure Espondilitisean, eta seguruenik beste eritasun gehienetan, aurrez aurre talka egiten dutela bi teknologiak edo, hobeto esanda, teknologia usatzeko bi moduk.

Alde batetik, multinazionalen logikak Espondilitisaren kasuan ekarri ditu immunosupresore zaharren ondoren Anti-TNF botika berriak. Botika sofistikatuak, ingeniaritza genetikoarekin lotuak, inbertsio handiak eskatzen dituztenak, hain berriak izatean oraindik alboko kalte eta arrisku guztiak ondo ezagutzen ez zaizkienak, oso industria berezitu eta zentralizatu batek baizik ekoiztu ezin ditzakeenak… eta izugarri garestiak.

Niretzako prezioa izan da “biologikoak“ deitzen zaien droga berriotatik ihes egiten saiatzeko argudio nagusietakoa. Duela urte bete hil zen gure ama Eustaki, 85 urterekin, eta Usurbilgo osasun etxera harentzako botikentzako errezetak hartzera nindoan bakoitzean galdetzen nion nire buruari: nola da posible 85 urteko amonarentzako pixoihalak hartu ahal izateko errezeta horrek Donostiako inspekziorainoko joan-etorria egin behar izatea, eta aldiz, niri hilabetean 600 euro balio duen tratamendua hain alaiki eskaintzea?

Aspaldi azaldu zidaten iruzurraren gakoa espondilitiskide amerikarrek. Aurrena bati eta gero beste bati hasi nintzen irakurtzen: “Remicade hartzen ari naiz, oso ondo sentitzen naiz, baina aseguruak esan dit datorren urtean ez didala gehiago pagatuko”. Eta zer egin behar du artritiko gaixoak urte pare batean heroinara ohitu eta dosia ukatzen diotenean? Duela sei-zortzi urte, batek baino gehiago idazten zidatenean galdetuz nire iritzia medikuak proposatu zion Remicade, Enbrel edo Humiraz, hori kontatzen nien. Duela sei-zortzi urte hemen ere behi gizenak bizi genituen, bazirudien diruak ez zuela inporta. Orain? Eta oraintxe bertan ere, edo aspalditik agian, zer ari da gertatzen aseguru pribatua daukaten espondilitisdunekin? Nork pagatzen die “txutea”?

Garbi utzi nahi dut gaixo kroniko naizen aldetik eta herritar soil bezala aldarrikatzen dudala sufritzen dagoenari osasun sistemak daukan onena eskaini behar diola. Edozein delarik ere bere prezioa. Baina inmorala eta burugabea iruditzen zait despilfarroa, diru publikoaren xahuketa. Gure ekonomia aberatsetan behiak gizen egon direnean hala baldin bazen, are gehiago behiak argaldu dituztenean.

Nik zortea izan dut, Kickaseko lagunei esker, ezagutzeko Espondilitisari aurre egiteko modu logiko, merke eta iraunkor bat. Almidoirik Gabek dieta ez da asko urruntzen Neolitoa arte gizakiak milaka urtez eraman duen elikaduratik. Badira mediku jakintsuak, Jean Seignalet frantsesa eta beste asko, proposatzen dutenak elikatzeko modu orokor bezala zereal modernorik eta esnekirik gabekoa, janariak ahalik eta gutxien kozinatuta. Niri ere horixe iruditzen zait, modu orokorrean hartuta, araurik burutsuena. Baina ez naiz hasiko dietetikaz eztabaidatzen. Aldiz, bai esan dezaket Neolito aurreko elikatze sistema hori pixka bat gogortuta, almidoiak kenduta, asko arintzen duela Espondilitisaren inflamazio prozesua. Aitortzen dut horrela elikatzea pittin bat garestiago ateratzen dela, multinazionalen erabakiz: merkeago ateratzen dira makarroiak. Baina punttu hori kenduta, Espondilitisa daukan gaixoak ez du aurkituko terapia ez hoberik ez sinpleagorik ez eraginkorragorik eta ez merkeagorik Almidoirik Gabeko dieta baino.

Nire kasuan, ez dakit Jainkoak edo patuak oparitu didaten Espondilitisa benetan egoskorra denez, Almidoirik Gabeko dieta aski ez eta erleen produktuez osatutako terapietara jo behar izan nuen, gaixotasunaren kontrola hobetzeko ahaleginean. Ez dizuet orain Apiterapiaren propaganda egingo, ez kezkatu. Baina bai Kuba aipatzeko baliatuko.

Osasun arloan egin behar eta dezakegunaz, pista inportante bat Kubak eman digu urteotan. Kubari egokitu zaio Amerikako Estatu Batuek deklaratutako enbargoagatik zuek, mundu aberatseko sendagileok, darabiltzazuen botika moderno horietako asko gabe artatu beharra bere herritarrak.

Bere txarrean, horrek eman die aukera ahalegin handi bat egiteko multinazionalek kontrolatzen ez dituzten terapia asko –batzuk herri jakintzatik datozenak, beste batzuk Apiterapia bezala II. Mundu Gerrarekin baztertuak, eta abar- unibertsitatearen eta kliniken galbahetik pasatzeko. Esperientzia oso bitxiak gertatu dira Kuban, esaterako Europan alternatibotzat jotzen ziren medikuek hango kliniketan esperientziak modu kontrolatu eta estandarizatuetan egiteko aukera izan zuten, eta horrela homologatu ziren eztiaren edo propoliaren bertute asko, esate baterako. Ni neu ez nintzen hasiko eztia, propolia eta polena hartzen Almidoirik Gabeko Dietaren osagarritzat, baldin eta ez banitu irakurri Kuban eta gero mundu osoan publikatutako informazio zientifikoak.
Jakitun egongo zarete erleen produktuak berriro ate handitik ari direla itzultzen medikuntzara, farmazietako apaletan erreparatu baizik ez dago, edo kirofanoraino nola sartu den eztia. Baina nik, eztiaz, propoliaz eta polenaz gain, erlearen pozoia bera ere erabili eta erabiltzen ditut nire artritisa artatzeko, almidoirik gabeko dieta sekula utzi gabe. Ez naiz luzatuko gai honetan, luzeegi joko liguke eta.

Gauza bat bai nahi dizuet azpimarratu honetan: ez nintzen hasiko erlez ziztatzen, baldin eta ikusi ez banu nire begiekin oso zabala dela apitoxinari buruzko informazio zientifikoa eta klinikoa. Euskaraz publikatu genuen Julio Cesar Diaz mediku argentinarraren “Erlea gure sendagile” liburuan badaukazue azalpen interesgarri bat, osoagoa den gaztelaniazko “Apiterapia Hoy” bertsioan bezala.

Erleen produktuez, tartean pozoiz, egindako erremedioen historia txit antzinakoa da. Batzuetan herritarren sineskeriaz beztiturik iritsi da, baina gehienetan dauka mende luzeetan herritarrek enpirismoz frogatutakoen bermea. Hala ere, harrigarria da mundu osoko medikuen artean, baita Europako eta Ameriketakoen artean ere, zenbat dagoen aztertuta, ikertuta eta publikatuta Apiterapia deitzen den horretaz.

Dena dela, ni ez nintzen hasiko nire burua erlez ziztatzen soilik Julio Cesar Diazen liburua letuta, Hugo Agirre mediku argentinarrari entzunda edo Bodog F. Beck mediku austro-hungariarraren “The Bible of Bee Venom” (Erlearen pozoiaren eskuliburua) irakurrita. Ez, horretan hasi nintzen batez ere aurkitu nituelako artritikoak erleen pozoia erabiliz beren egoerak hobera egin zutela aitortu zidatenak. Niretzako, ez dago terapia baten berme hoberik.

Hala ere… gaur da eguna konbentzituta nagoena Espondilitisa kontrolatzeko edozein estrategia terapeutikoren oinarria Almidoirik Gabeko Dieta dela. Ez diot nik, ehunka eta milaka artritiko aurkituko dituzue gauza bera esango dizuetenak. Nik mordoxka bat ezagutzen ditut aski hurbil, ziento bat akaso, edo gehiago; batzuek aurrez aurre ezagutzen ditut, beste askorekin telefonoz edo Internetez daukat harremana.

Pentsatuko duzuenez, Almidoi Gabeko Dieta batek edozein gaixori aldez aurretik kezka batzuk sortzen dizkio: lehendik hondatua daukadan organismoari ez ote diok desoreka gehiago erantsiko, zerealik gabe elikatzea sanoa ote da, eta abar. Ahaztu gabe hurbileneko arazoa: nola antolatu eguneroko otorduak sistema honetan. Zorionez, aspalditik geneuzkan galdera horietako askorentzako erantzunak Carol Sinclairren “The IBS Low Starch Diet” (Kolon Suminkorrarentzako Almidoi Gutxiko Errejimena) liburua. Australian sortu eta Britainia Handian bizi den idazle horrek liburuaren lehen edizioa idatzi zuenean ez zekien Espondilitisa zuenik. Kolon Suminkorraren oinaze eta biziezinak sufritua zen haurtzarotik, eskuetara iritsi zitzaizkion botika, tratamendu eta terapia guztiak probatua, eta Almidoi Gutxiko edo Almidoirik Gabeko Dietara iritsia zen ia enpirismo hutsez, zerk on eta zer kalte egiten zion frogatzearen poderioz.

Sinclairrena gidaliburu zehatza izan da guretzako, ehunka gaixok eskuzabaltasunez Kickasen partikatu duten informazioa bezala. Guztien artean nabarmenduko dut John Merchant, 2001ean “Surviving the Autoimmunity Challenge” plazaratu zuena, bera gaitzak arras izorraturik egonda ere besteoi hainbeste laguntzen digun DragonSlayerrekiko. Horrela,Alan Ebringer doktoreak oso era orokorrean proposatutakoa –almidoi kontsumoa murriztea- praktikan ondo eta errez burutzea erreztuta, gaur egun ehunka eta milaka gara Espondilitisa daukagun gaixoak Almidoirik Gabe elikatuta bizi garenak, eta gure familiako medikuek zertifikatu dezakete elikaduragatik ez dakarkigula inolako desorekarik. Hori erdiesteko ez dugu suplemento garestien beharrik, otorduak pixka bat berrantolatzea da gako nagusia.

Entzuten zaudeten sendagileok… hona nire galdera. Urte dexente da informazio guztiok Interneten daudela. Niri dagokidanez, Izorrategi.org-ek oraintxe betetzen ditu 10. Gaztelaniaz badira gaixo askoren testigantzak foro eta blogetan. Ingelesez gehiago. Orduan… zergatik Espondilitisa diagnostikatzen zaion gazte bati ez zaio aukera terapeutiko hori aipatzen?

Gai honetan zuek profesional moduan daukazuen erantzukizunaz serio gogoeta egitea eskatzen dizuet. Aztertu behar duzue noren zerbitzuan eta noren onetan ari zareten eta aritu behar duzuen lanean. Badakit zuen etxean ari naizela sudurra sartzen, baina barkatuko didazue aurreraxeago jotzen ausartzen banaiz.

Osasungintzako profesionalok aztertu beharra daukazue zein diren zuen informazio iturriak. Espondilitisaren eta Dietaren kasuan, gaixoei gomendioak eman behar dizkietenek ez badute informazio hori eskuratu, Alan Ebringerren edo Jean Seignaleten proposamenen berririk ez baldin badute, nondik jaso dute informazio guztia? Noren kontrolpean dago zuen formazioa, eten gabea izan behar duena? Medikuntzako ikerketa noren mesederako daude antolatuta? Zein paper jokatzen dute farmaziako multinazionalek guzti honetan?

Gaixoei zor zaien egia ahaztu gabe aipatu beharra dago. Lehenago Anti-TNF botikak aipatu baititut, ez dut maite horien alboko arriskuez aritzea. Minez ebakita dagoen batek galdetzen badit niri, horrela egotea zer den ondo dakien honi, ume txiki bat besoetan eduki ezina sentitu eta pentsamendu ilunenak bururatzea zer den dakien honi, izorratuta dagoen horrek galdetzen didanean Anti-TFNaren arriskuez… neke egiten zait horretaz hitz egitea. Baina dokumentazioa badago.

Iraunkortasun eta jasangarritasun kontzeptuak inportanteak dira osasungintzan ere. Urte batzuetan jokatu dugun arren baliabideak amaierarik gabeak balira bezala, orain badakigu hori horrela ez dela. Gure osasuna ere zaindu behar dugu modurik merke, eraginkor eta alboko kalterik gutxien sortzeko moduan.

Entzuleok… denok ibili gara mareatuta azken 20 urteotako beroaldi ekonomikoaren baitan, gu kazetariok ere bai. Krisi larri hau, mundu aberatsaren gainera etorri den tsunamiaren ondoko txikizio hau, baliatu beharko genuke gure lana berriro oinarri sanoen gainean eraikitzeko. Medikuen artean, hainbeste aipatzen diren Deontologia eta “Primun no noscere” famatuak ez daitezela hitz hutsak izan.

Ezagutu, aztertu, gomendatu eta erabili itzazue guretzako dauden terapia on, merke eta eraginkorrenak. Ez gaitzazue kondenatu farma-industriako multinazionalen atzaparretan gogorturik hiltzera.

Mila esker denoi.

Hendaiako Mendi Zolan aretoan: ezkerrean Bruno Agerre, erdian Bernardo Atxaga

Bernardo Atxaga-ren Soinujolearen semea hizpide aritu ginen atzo Hendaian, Akelarre elkarteko Literaturaren Mentura klubaren eskutik. VIII. Literatur mintzaldia izan zen.

Lehen partean, klubeko lagunen artean jardun zuen idazleak, eta ondoren publikoaren aurrean. Atxagak hitzaldia eman zuen bitartean, Bruno Aguerrek koadro bat margotu zuen. Ekitaldiaren marka, seinale eta oroigarri gisa geratu da margolariaren lana. Koadroa Bernardo Atxagari eskaini genion, bere bisitaren opari.

Obabakoak hizpide, Obaba gogoan, Soinujolearen semea nobela kari, hiru bat orduz mintzatu zen Atxaga. Bi ordu, klubekoekin, ordu bat luze mintzaldi zabalean.

Luzatu gabe, hona neronek Atxagak literaturaz, fikzioaz, kasuon nobelaz, azaldutako hitzek –Soinujolearen semeaz laburrean– utzi zidaten hainbat seinale:

– Nobelan gaiak ez dauka muntarik handiena, gaia bigarren mailako gauza da. Areago, nobelan ez dago gai bakarra, gaiak daude.

– Literaturan –nobelan– garrantzikoena azalean ageri dena da. Azalaren azpian motorrak daude. Azala, azaleko kontua izan ez dadin, motor horiek ondo olioztatuak mantendu behar dira. Idazleak istorioa hasieratik amaierara pizturik atxiki behar ditu motor horiek, ongi hornitu eta elikatu behar ditu motorrak: intriga, pasioa, irudimena… bizi-bizirik mantendu behar ditu.

– Nobelan gure historia dago –idazlearen eta irakurlearen historia– istorioen bitartez kontatua. Historian bizitza dago. Hitzek elikatzen eta hornitzen dute bizitza. Hitzen adieran eta esanahian dago nobelaren –bizitzaren– gakoa edo giltzarria.

– Historian eta istorio batean –nobelan– pertsonak eta pertsonaiak daude. Eta geografia. Idazleak geografia nahiz pertsonaiak ondo azalduko eta narratuko baditu, ondo baino hobeto ezagutu behar ditu biak ala biak: geografia –erreala edo fikziozkoa– eta pertsonaiak. Kanpotik baino, barrutik  –ez azaletik soilik– ezagutu behar ditu geografia(k) eta pertsonaia(k). Hots, ez soilik protagonista nagusien baitakoa, pertsonaia guztiena baizik.

– Antzinako geografian, duela 2000 urtetik orain dela 100-200 urtera bitartekoa, hots, Kristoren garaitik  XIX-XX. mendeetara bitartekoa –euskaldunon geografian, duela 50 urtera artekoa– Jainkoaren “diktatuen”  araberako historia eta istorioak bizi eta ezagutu ditugu. Gaia(k) gerra(k)  d(ir)a, gaien motorra maitasuna eta herra. Gaiak dira ere traizioa edo leialtasuna.

– Iragan mendetik gaurrera bitarte, berriz, gure mundua, gure literatura  –“gure”, hau da, “mendebaldeko” deitzen dugun horretaz ari naiz– ez da jada Jainkoaren diktatuen arabera gauzatzen, bizitzen. Ez soilik. Harrezkero, Freud, Marx, Lenin edo edota Bakunin-en –besteak beste– diktatuek pisu handia hartu dute gure bizitzan eta literaturan.

– Azkenik, literatura –artea, oro har eta orobat– bizi esperientziak eta jakituriak ukitutako eta hunkitutako sortzailearen –idazlearen– emaitza da. Batzuk Jainkoak ukituagoak eta hunkituagoak, bestetzuk Freudek edo Marxek –besteak beste– ukituagoak edo hunkituagoak. Finean eta funtsean, literatura Jainkoak –pertsonaiak– eta pertsona horiek guztiek idazlea “afektatu” duten araberako emaitza da. Hori da historia, hori da istorioa, hori da kontua edota nobela. Horiek guztiak eta nobelagilearen afektua eta talentua.

Soinujolearen semea

Datorren urtean hamar beteko dira, Bernardo Atxaga Soinujolearen semea nobela argitaratu zela. Komeni da hori aipatzea, nire kasuan, orain bederatzi urte irakurri bainuen lehen aldikoz. Berriki irakurri dut, bigarrenekoz, baita Hendaiako Alekarre elkarteko Literaturaren menturazaleak taldeko kideekin batera irakurri eta komentatu  ere bai.

Premisa bat abiaburuan, handi-handika: denbora da nobelaren ezaugarri funtsekoetakoa bat –eta literaturarena orobat–, denbora da, eta berarekin denbora gainditzeko berarekin daukan tasuna, berezkotasuna.

Soinujolearen semea nobelak badu ezaugarri hori, esan gabe doa –edo joan behar luke–. Ezaugarri horren ifrentzua ekarri nahi dut hizpide hasieran, eta da: nobelak –ona bada– denbora gainditzen du, eta lehen irakurketa eta bigarrena ez da bera. Kasuon, nire kausan, bederatzi urte joan direnez gero, are aldaketa gehiago sumatu dut irakurketan. Hau da, nobela bat beti bera izanagatik, irakurlearen bizitzaren –literaturarenean barne– esperientziaren ondorioz, nobelarengatik jasotzen duena berritzen doa etengabe.

Hasierako balorazio honekin batera, eztabaidarako puntu bat ipini nahi dut mahai-gainean: nola gainditzen ditu nobela honek espazioa eta denbora, euskalduna ez den batentzat? Nola hauteman dezake Soinujolearen semea euskalduna ez denak? Zentzu horretan, nobela oso gurea da ezbairik gabe. Eta nola ez, dilema hauxe planteatzen da: zein zailtasun edo tasun dauzkan edozein nobelak eta honek berak ere, denboran irauteko?

Soinujolearen semea Obaban garatzen da. Ez da espazio bakarra, baina bai nagusia, garrantzizkoena, funtsezkoena. Obaba baina, ez da Obabakoak nobelako (?) Obaba hura. Ez garaian, ez tratamenduan. Obabakoakeko Obaba, artean, mundu bizi-bizia zena, iraganeko –edo amestutako– paradisua, euskaldunon harkadia…  zena.

Soinujolearen semearen Obaba, berriz, hiltzera doa –lehenetsi dezagun desagertze bidean dagoela, tonu horren dramatikoan ez erortzeko–, desagertze bidean dago: erritoak eta baloreak, heziketa moldeak eta ekoizpen moduak aldatu dira aurreneko bi-hiru hamarkadetatik gaur egunera (nobelaren garaira); aldaketa oso sakon baten hasiera da, nabarmena. Lerro batez errana: nekazal munduaren eraldaketa ematen ari da –“gure” kristau erlijioarekiko atxikimendua, besteak beste– euskalduna hirira areago zabaldu da, hiriko jendartearen beraren hazkunde izugarria tarte, kanpoko kulturaren indartze neurrigabearen artean –frankismoaren etorkinen olde behartua eta kalkulatua gogoan, bestek beste–.

Historia hurbila presente dauka Obaba garaikide horrek. Hitz batean, edo bitan kokatzeko: 1936ko Alzamiento Nacional eta Gernikako Bonbardaketa presente ditu gertatu zireneko hogeita hamar urtera. 30 urtera galtzaileak esnatu dira, eta garaileak beldurraren –sarrarazi zuten beldurraren– ordaina nozitzen hasiak dira.

Bernardo Atxagak Gizona bere bakardadean hausnartutako gaia berrartu zuen berriz nobela hau gauzatzean. Nik nagusiki eta hitz bakar batez definitu aldera, honako hauxe erranen nuke: fatalismoa da nobelaren leit motiv-a. Herri honen –Euskal Herriaren– fatalismoa. Izan ahal izateko, euskaldunok dauzkagun mugak eta gabeziak. Nobelak, oroz gain, herri honen fatalismoa helarazi dit. Nobelaren ezaugarrietako bat, ez bakarra, baina niretzat nobelaren ezaugarri nagusia. Noski, badira beste batzuk ere, ezaugarri osagarriak, nobelak –herri bateko eta bere herritarren sentipen eta bizipenaz bestera– intriga, misterioa, gozotasuna, hizkuntzaren eta idazketaren emariak eskaintzen dizkigu. – Soinujolearen semeak horiek ere helarazten ditu/dizkigu–

*  *  *

Lagunek, taldekideek, eman dituzte beren testuetan nobelaren hainbat ezaugarri, ederki asko eman ere, beraz, haietan nobelaren gaineko beste ezaugarri buruzko hainbat gogoeta azalduta daudelakoan nago. Alabaina, hainbat zertzelada ekarri nahi nuke, bai, hitzaldian bide egiteko baita Atxaga bera bere jardunean “lagundu” aldera. Erran bezala, taldekideen aurreko testuekin batera.
Zertzelada hauek, galderak izan daitezke, edo lerro-buru batzuk:
– Maitasuna da liburuaren aldarria. Obaba hartatik (Obaba idiliko hartatik) Obaba honetara bitartean paradisua galdu zaigu, eta bidez bide, infernua aurkitu. Ez dagokio herri honi soilik, unibertsala da, gizakiari doakion ezaugarria da. Gure kasuan, areagotua da naski, gure izatea eta nortasuna eta identitatea galbidean baitago. Hots, infernuan barrena goaz, eta maitasunaren bitartez edo laguntza bakarrik aterako gara gure galbidetik, infernutik. Horixe da  nobelaren beste ezaugarria: esperantza.
Geroko utzi gabe, galdera botako dut. Aski al dugu maitasuna infernutik jalgitzeko, fatalismotik ateratzeko? Ezezkoan nago. Ez da gutxi maitasuna, asko da, baina ez da aski. Funtsezkoa bai, baina ez guztizkoa. Ez dago guztizkorik-eta, ez erabatekorik, ez absoluturik. Eta maitasuna ez da dena. Barkatu, nire fatalismoa.
– Pertsonaiak eta beste: nobelako denak dira ezinbestekoak Soinujolearen semea nobela eta Obaba ulertuko baditugu, bakoitzaren historia, ahalen eta izaeraren arabera ulertuta betiere. Bi bereiz ditzagun: David protagonista eta Joseba. Izanik ere, nobela neurri batean autobiografikoa izan daiteke, edo behintzat, egileak erabiltzen duen gaia edo materia esperientziarena da, zentzu zabalean ulertua noski. Hots, ez da sorkuntza erabatekoa, ez da literatur sorkuntzara mugatua. Alegia, hainbat gertakari historikoen harian ageri diren arrastoak eta ezaugarriak autorearen bizipenetan funtsa hartzen dutelakoan bainago/baikaude.

Bidenabar, aipa ditzadan, noski, egilearen barne ahotsaz beste, bigarren begia ere baduela. Davidek eta Josebak bi begi ezezik, lau begi dituzte. Berbarako diot. Beraz, zentzu literarioaz harago, guk denok, gutxi asko, ezagutu dugun errealitatearen gainean jardun du egileak, efektu bat bilatu du, zentzu efektista bat, eta horren bitartez gu sartzen gaitu nobelan, gu, euskaldun suerte bat barnean gaude. Izan ere, herri honetako pertsona askok ikus ditzake pertsonaia horien baitan bere burua eta larrua. Ez alferrik, 50 urte luzeetan jende askok, eurrez, hartu du parte, aldez edo moldez, jokaleku horretan.

– Horregatik berarengatik, euskaldunok  –eta Obabako euskaldunengandik hurbilagoa gaudenok areago, ezaugarriak ezaugarri– nobela hau irakurtzean mina sentitzen dugu –sentitu behar dugu– ezinbestez. Jendea, irakurlea, ezin da gustura geratu, nahiz eta erran bezala, nobelak arrazoi ugari ematen dituen gozatzeko. Bizitzen ikasten gozatzeko, bizitzaz gozatzeko.

Izakion izatearen bi aldeak agertzen dira Atxagaren nobelan, eta funtsean bere literaturan. Heroiek ez dute lekurik bere mundu literarioan. –Nahiz eta, betiere kontraesanak izan daitezkeen, berbarako, John Wayne ez dago nobelan, baina zeharka Raquel Welchengana bueltatu dezakegu gure begirada–. Nolanahi den ere, komeni da Etiopia poesia (Utopiaren aurkakoa) liburua gogoratzea, zentzu horretan. Soinujolearen semea heroien kontrako aldarria edo manifestu nobeleskoa da. Barkatu espresioa, ez da oso ortodoxoa-eta.

– Obaba joan da. Ez gaude Obaban. Eta orain zer? Obaban, Soinujolearen semearen herrian badago burgesia (egileak deskribatzen duen Obaba duela 40 urtekoa da: hots, hozkailuak, banketxeak, eskubaloi taldea, kafetegiak… daude). Imajina dezagun nolakoa –izango– den gaurko Obaba! Ez da zaila, ondo-ondoan daukagu-eta.

Obaba hazten joan zen eta hazi ahala desagertzen eta eraldatzen doa –joan da. Ba al dugu euskaldunok Obaba garaikidean bizitzerik?
– Traizioa: propio utzi dut nobelak lantzen duen gaietako bat azkenerako, azkenean agertzen baita halaber: traizioa. Gure taldeko kideak inarrosi ditu/gaitu bereziki gaiak. Bizitzan justifikagarria al da traizioa? Egileak justifikatzen ote du nobelan traizioa? Nobela batean kontatzen dena estrapolatzen ahall da errealitatera?
Idazlea nobelan dago. Idazleak: David eta Joseba. Jose Irazu. Zenbat dago Jose Irazurenetik Josebarengan, Etxeberriarengan, Mansonengan? Zenbat dago Ramuntxoren eta Daviden baitakotik autorearengan?

Nor da Bernardo Atxaga? Zer bilatzen du Atxagak  David eta Joseba pertsonaiekin?

Galderak eta iradokizunak. Egileak, Bernardo Atxagak, erantzunen ahalko ditu? Agian!

Artean, gera gaitezke, literaturarekin, poesiarekin…

“Obabatxua lo ta lo
orain suk eta nik gero
suk gurosun orduen batien
biok egingo degu lo”.

Atxagari begirunez. Eskerrik asko Irazuri.

Mikel Asurmendi  (Hendaia, 2012ko maiatzaren 13-14-18an)

Oharra: Bernado Atxagaren mintzaldiaren karietara idatzia. Maiatzaren 19an, Hendaian.

Twitter euskaraz eskatzeko kanpainaren irudietako bat

Joan den ostegunean Twitter euskaraz izango dugula jakinarazi ziguten. Berri onak dira, dudarik ez; halere, ez pentsa mundua aldatuko zaigunik, ezta erabaki honek euskara salbatuko duenik ere.

Hala ere, era eskematiko batean, hamar gogoeta zuekin partekatu nahi nituzke:

1- Edozein tresna edo menu euskaraz izatea baino garrantzitsuagoa da tresna horren erabiltzaileak euskaraz aritzea bertan.

2- Twitter bezalako mundu mailako enpresa batek gure kanpainengatik bere ateak euskarari irekitzea garaipen lorpen bat da (erabat ados). Egun 28 hizkuntzatan dago sare soziala, eta gainontzeko seiak gehitzen dizkiotenean, katalana eta euskara izango dira estaturik ez duten hizkuntza bakarrak, eta horietan guztietan, euskara txikiena Sustatuk gogoratu duenez. Bada zerbait.

3- Garrantzitsua da, tresna hauek batez ere gazteok erabiltzen ditugulako, eta gazte-gaztetatik halako tresnak euskaraz izateak eragin bat duelako bakoitzak hizkuntza bati buruz duen pertzeptzioan. Nire ustez, orain indar egin behar genuke jada itzulita dauzkagun tresnak euskaraz erabil ditzaten euskaldun osoek, eta baita ulertu behintzat egiten dutenek. Euskaraz bizi garenon zirkuloa handitu behar dugu.

4- Ez digute sarea ireki “hizkuntza minorizatuaren” diskurtsoa erabili dugulako, ez gure hizkuntza salbatzeagatik ere; beraientzat merkatua gara, interesa erakutsi dugu eta erabiltzaile deseroso bihur gintezkeelako egin dute. Ezer gutxi lor daiteke mehatxuekin, baita pena ematea helburu duten mezuekin ere. Proposamenak dauka indarra, baita merkatuaren zati bat galtzeko beldurrak ere.

5- Lehen aldiz tuiteatzen hasten den jende berri guzti hori, inguruak bultzatuta, euskaraz tuiteatzen hastea bultzatu behar dugu. Unibertsitatean bi pertsonak elkar ezagutzen dutenean lehen hitza euskaraz egiten badute, probabilitate haundiz bizi osoan zehar euskaraz egingo duten bezala. Bakoitzak egin dezake hor ahal duena inguruan eragiteko.

6- Hizkuntzaren alde oso jende ona ari da lanean bai kalean eta baita sarean ere. Badirudielako Twitterreko kanpainagatik batzuk aipatzen gaituztela, aitortu behar zaie beren lana Wikipedia, Librezale edo Azpitituluak.com bezalako ekimenei, horiek etengabe eta oso modu eraginkorrean ari baitira lanean, software librearen esparruan. Dabide Martinezek twitterreko albistea zabaldu zenean esan zuen bezala, ongi legoke indar metaketa hau eta kontzientziazio hau software librearen itzulpenak eta erabilera bultzatzeko ere bideratzea. Horretan lagundu nahi duenak jo dezala aurretik aipatu ditugun erreferentzia horietara eta ziur beso zabalik hartuko dutela.

7- Twitter mundu mailako tresnarik garrantzitsuenetakoa da Google, Facebook, Youtube, WordPress eta abarrekin batera. Euskaraz dauzkagu, eta ziur nago hurren datozenak pixkana euskarari leku egitea geroz eta gutxiago kostako zaigula. Dena den, euskaldunok borrokatzera kondenatuta gaude, eta jendea erre gabe, halako kanpainak egiten jarraitu behar genuke.

8- Sareak gero eta aukera gehiago ematen ditu kanpaina kolektiboak bultza eta indarrak biltzeko. #twittereuskaraz-ekin erabili genuen Act.ly aukera bat da, baina arazo teknikoak izan zituen eta ez zuten konpondu nahi izan. Hala ere, Change.org da egun esparru honetan webgune garrantzitsuena. Nahi dugunerako erabil dezakegu. Facebookeko orriekin berdin.

9-  Vicent Partalek zioen bezala: “Hizkuntza bat ez da normalizatzen soilik barrura begiratuta, kanpora ere egin behar da”. 10 minutuko hitzaldi hau oso inspiragarria da, Sareko Argiaren 10. urteurrenean Donostian eman zuena.

Click here to view the embedded video.

10- Azkenik, behin Twitterreko olatuak lehen horma botatzea lortu dugunean, hau ezin da hemen amaitu eta hurrengo helburuak finkatu behar genituzke. Boteprontoan zenbait: Mac euskaraz (ordenagailuak, iphoneak, bestelako makinak euskaraz izateak efektu bisual handia lekarke, gailuon arrakasta kontutan hartuta), edo teknologia mundutik pixkat aldenduz, hegaldi konpainiak berak jar genitzake begipuntuan, hala nola EasyJet edo RyanAir. Hiru hauek aipatzen ditut, ikusi dudalako katalanek lortu dituztela, eta beraz, une batean gai hau jorratu eta men egitea erabaki zutela. Beste inork beste batzuk buruan badauzka, idatz ditzala iruzkinetan, edo bestela, zuzenean has ditzala kanpainak. Datorren astean ea denbora hartzen dudan eta batenbat abiatu. Gainera, ez dugu zertan kanpainak banaka egiten joan, egin ditzakegu ongi idatzita eta argumentatuta badaude, bat baino gehiago. Animo beraz!

PD: Azken aldian oso lanpetuta ibili naiz eta ez dut bloga askotan eguneratu. Ea hemendik aurrera gehiagotan egiten dudan…

PD2: Gaiari lotutako gogotea eta iritzi gehiago badauzkazue, bota lasai iruzkinetan, eta hitz egingo dugu!

Politikaren jarraipena egin ohi dutenak ez ziren ados jartzen proiektilaren jomuga erabakitzerakoan. Batzuen ustez, Gipuzkoan agintzen duen Bildu eta EAEn aurreratuko omen diren hauteskundeetan garaile izan litekeen Amaiur astindu nahi zituen. Beste batek esan zuen Gipuzkoan eta EAEn PSE-EAJ koalizioa ezarri nahian ari zela Juan Luis Cebrian azeri zaharraren papera. Izan zen kalkulu taktikoagoa egindakorik, alegia, gerta zitekeela Donostiako hondartzan etsaiez inguraturik zegoen Denis Itxaso zapadorearen posizioa  babesteko sua.

Espekulazio haien berririk gabe, J.I. hernaniarrak behin eta berriro begiratzen zion baratzeko konpostagailuari, ezin ulertuz zein izan zitekeen kajoia “basura soberanista”, “porquería” eta antzeko graffitiz edertu zion periodista. Kalean, herritarrek beti bezala bildu zituzten posteetatik nork bere kuboak, hara, galernak jo du berriro. Maiatzaren 14eko ilunabarrean, zintzilikarioak plastiko arinez eta poto metalikoz betetzen ziren bitartean, pankarta bat azaldu zen herriko Plaza Berrian: “Florentino, utzi bakean gure patata-azalak”. Izan ere, zoriontsu izateko dena daukan Florentino Perezek, Cristiano Ronaldo barne, zer nezesidade dauka denen txerri-janak bereganatzeko?

(P.S.) Aste bete beranduago, astelehena 21, El Paisen kainoikada berria, Mikel Ormazabalek tirata: “Tu vida expuesta en la basura“. PRISA taldeak astero bidaliko ote ditu konpitteak?

Euskaraz entzutea harrigarri da batzuentzat.

Lagun taldea elkartu gara Bilbon. Mahaiaren bueltan hitz eta pitz ari gara. Taldeko baten senidea agertu da, aulkia hartu eta gure ondoan esertzeko baimena eskatu du, “me gustaría escucharos hablar en euskara”. “Bai, bai ez dago arazorik”. Minutu batzuk igaro ditu gu entzuten. Alde egin duenean lagun kuadrillako batek ezusteko desatsegina hartu du: “A, baina ez al da espainiarra? Nik uste nuen kanpotarra zela eta jakin-minez eseri dela gu entzutera”. “Bilbotarra da nire senidea, euskaraz eta azkar hitz egiten ari ginela konturatu da eta arretaz entzuteko grina sartu zaio”. “Zenbat urte dauzka?”. “20”. “20 urte, bilbotarra eta euskaldunak euskaraz hitz egiten entzutera eseri da gure ondoan?”. “Sikiera borondatea erakutsi du eta umil eskatu du baimena”. “Ez naiz bere aurka ari, egin duenak harritu nau”. “A ereduan ikasi du, senide guztiak erdaldunak ditu, ni salbu”. “Gauza bat da euskaraz ez hitz egitea, eta beste bat euskaldunei baimena eskatu eta aulkian esertzea, hizkuntza sekula entzun izan ez balu bezala. Gaurko kezka ez al da bada ezagutza asko igo dela eta erabilerarekin daukagula arazoa? 20 urte ditu!”.  “Bilbon bizi da, gaztelaniaz ikasi du; zenbat aldiz entzungo zuen autobusean Euskadi Irratia?”.

Euskalduntze alfabetatzean urtetan aritutako laguna lur jota geratu da, harrituta dagoela dio –agian ez du sinetsi nahi 2012an 20 urteko gazteak egoera horretan egon daitezkeenik–. Ingurukook pragmatiko agertu gara: A ereduan ez zuen gauza handirik ikasiko / Bilbon euskara entzuteko aukerak ez dira ikaragarriak / berak ere ez zuen belarria jarriko… Pragmatikoak izan garela diot, baina seko harrituta geratu denak pentsatuko du etsiak hartu gaituela. Lagunak horrelako egoeratan harritzeko eta sumintzeko gaitasuna ez galtzea aldarrikatu du. Beste batzuek onartua dugu, euskararen normalizazioaren bidean, halako errealitate gordinek ere behin baino gehiagotan abiapuntu izan beharko dutela.