Euskaraz entzutea harrigarri da batzuentzat.

Lagun taldea elkartu gara Bilbon. Mahaiaren bueltan hitz eta pitz ari gara. Taldeko baten senidea agertu da, aulkia hartu eta gure ondoan esertzeko baimena eskatu du, “me gustaría escucharos hablar en euskara”. “Bai, bai ez dago arazorik”. Minutu batzuk igaro ditu gu entzuten. Alde egin duenean lagun kuadrillako batek ezusteko desatsegina hartu du: “A, baina ez al da espainiarra? Nik uste nuen kanpotarra zela eta jakin-minez eseri dela gu entzutera”. “Bilbotarra da nire senidea, euskaraz eta azkar hitz egiten ari ginela konturatu da eta arretaz entzuteko grina sartu zaio”. “Zenbat urte dauzka?”. “20”. “20 urte, bilbotarra eta euskaldunak euskaraz hitz egiten entzutera eseri da gure ondoan?”. “Sikiera borondatea erakutsi du eta umil eskatu du baimena”. “Ez naiz bere aurka ari, egin duenak harritu nau”. “A ereduan ikasi du, senide guztiak erdaldunak ditu, ni salbu”. “Gauza bat da euskaraz ez hitz egitea, eta beste bat euskaldunei baimena eskatu eta aulkian esertzea, hizkuntza sekula entzun izan ez balu bezala. Gaurko kezka ez al da bada ezagutza asko igo dela eta erabilerarekin daukagula arazoa? 20 urte ditu!”.  “Bilbon bizi da, gaztelaniaz ikasi du; zenbat aldiz entzungo zuen autobusean Euskadi Irratia?”.

Euskalduntze alfabetatzean urtetan aritutako laguna lur jota geratu da, harrituta dagoela dio –agian ez du sinetsi nahi 2012an 20 urteko gazteak egoera horretan egon daitezkeenik–. Ingurukook pragmatiko agertu gara: A ereduan ez zuen gauza handirik ikasiko / Bilbon euskara entzuteko aukerak ez dira ikaragarriak / berak ere ez zuen belarria jarriko… Pragmatikoak izan garela diot, baina seko harrituta geratu denak pentsatuko du etsiak hartu gaituela. Lagunak horrelako egoeratan harritzeko eta sumintzeko gaitasuna ez galtzea aldarrikatu du. Beste batzuek onartua dugu, euskararen normalizazioaren bidean, halako errealitate gordinek ere behin baino gehiagotan abiapuntu izan beharko dutela.

Zuberotarren Xora

Xora filma bitxia da, diferentea, baina ez zuberotarrek egina delako. Izanik ere, narratzen duen istorioa Zuberoan agitzen da, baina Zuberoa ez da baitezpadakoa. Filma unibertsala da, hitz laburretan errana. Areago, jendeen ametsak presente dira, baina ametsa ez da amerikarra, ez da hollywoodar ametsean murgiltzen hartara. Are, protagonistak –batak zein besteak– jainkoak sortu ditu eta beste protagonistak desegin “behar” ditu. Euskal filma izateko, bitxia.

Diferentea da euskal zineman. Antzeko filmarik ez baitugu orainokoan ikusi. Xora-ren aldean bestelakoak dira besteak. Gustuak gustu, egokiagoak edota eskasagoak, naski, ikuslearen gustuaren arabera betiere

Ez ohikoa da ekranera dakarren gaia, gure zineman diot, baita berau tratatzeko manera ere. Gaia baino gaiak. Lantzen duen gaien artean bi azpimarratuko ditut:  herioa –eta jainkoaren gaia, gure kulturan bera gabe ez da herio ulertzerik-eta– eta maitasuna. Hitz batez, bizitza. Bizitzaren esperientzia edo eskarmentua. Transmisioa ere lantzen du. Modu berezi batez. Literatura hartzen baitu makulutzat, bi protagonistak idazleak izaki. Bat, kontsakratua eta bestea idazle gaia. Bat “mundu”tik erretiratua eta bestea “mundua”n ezin egokitua: Holly Wood eta X. Osaba eta iloba.

Literatura makulutzat hartzen duen filma izaki, kultuko filma bilakatzen da ezinbestean. Espresuki bilatu gabe ere –demagun– beste maila bateko –estadio bateko– espresioa gauzatu du errealizadoreak. Literaturan iturria duenak, ur –eta emari– nahasiak eta asaldatuak ekartzen ditu edozein gisetara, halatan dauka iturri zuzendari honek, eta halaxe ekarri ere Peio Cachenaut egilearen eskutiko Xora filmak.

Funtsarekikoak:

1/ Xora gure gizarte produktibista eta kontsumistaren kritika da. Egungo artearen beraren –edozein dela espresioa– sorkuntzari –produktibistari– buruzko kritika, baita honek betetzen duen funtzioari buruzkoa ere. “Sortu, zertarako?” itauntzen digu.

2/ Mendebaldeko jendarte hollywoodarrean, sorkuntza bizi aurretiko espresioa da. Esperientzia eta bizi gabeko sorkuntza. Hartara, X-k zer sortuko ote duen eguneroko bizimolde arruntean murgildurik?  Holly Wood idazleak X ilobak biziko duena ezagutzen du jada. Gaztetan bizi(ko) zuena idatzi du Umeki eleberrian, eta X-k biziko d(it)uena irudikatu d(it)u jada, X-k berak bizi aurretikan (Agian, akaso, Holly Woodek AEBetara joan gabe ez zuen idatziko, idatzi duena). Predestinatuak gara, bizi aurretik hautatua dugu bizitza, gure destinoa markatuta dago, idatzita dago. Erlijioaren zentzu osoa hartzen du Xorak. Zentzu modernoan noski. Orain arte, erlijioak eta sinesmenak seinalatu digu mundualdia, eta orain jendarte edo mundu hollywoodarrak.

3/ Alta bada, X-k destinoa aldatzea erabaki du irmoki. Holly Woodek seinalatzen dio bidea. X-k bizi nahi du, eta bizi ahal izateko, bizi den munduan bizi ahal izateko, herioari irabazi behar dio dema. Maitasuna –Nerea neskalagunarekin partekatzen duena, bereziki– bere eginen badu, herioa garaitu behar du. Izan ere, X-k ez du ametsik egiten. Eta amets egiten ez duena hilik edo ero dago.

4/ Beste zenbait gaia edo ildo ekar eta urratu (ge)nezake. Bego. Aurrerago agian, ez dugu filma ere kontatuko. Areago, gaizki kontatzeko proportzio handia baitago, gaizki interpretatzeko aukerak ematen baititu filmak.

Estetikarekikoak, formarekikoak:

1/ Literatur zinemarekikoak, hobeto erranik. Filmak bi edo hiru bider ikustea eskatzen baitu, beharbada. Beraz: egokia al da hori eskatzen duen film bat? Ona al da? Zinema aipatzeko edo epaitzeko dugun hitza erabiliz: Ona? Edo txarra, noski. Ez dago guztiz onik, ez guztiz txarrik alabaina. Ez jainkorik ez deabrurik, ez guztiz, bederenik. Beraz, gozatzea ere trebatze kontua izan daiteke, gustua hezi beharra. Literatura-enean bezala funtsean.

2/ Bistan da, ikusleak nahia eta irrika baditu trebatuko da. Eta ildo berean, zinema egiten segituz gero, trebatuko dira ere filmaren egileak. Horregatik, ziur filmak baduela zer hobetua. Horiek erranik, bistan da, ezin ahantzi zein den filmaren “aurrekontua” –Mixel Etxekopar gogoan–. Horiek horrela…

3/ Xoraren irudia(k) bikaina d(ir)a. Zuzendariak badaki zer nahi duen, eta bere ekipoaren ahalaren arau, goi-mailako emaitza erdietsi du. Goi-goi mailakoa. Irudien sekuentziak eta enkoadratua bikaina lortu ere. Traveling zenbait, hainbat, asko, magnifikoak dira. Horrek, nire gusturako noski, atxikitzen du filmaren narrazioa eta kontaketa. Horrek eta musikak berak ere, irudiei eta istorioari musikaren egokitzapena –Jeremie Garat-en eskutik–. Horiek dira filmaren bi euskarri nagusiak.

4/ Horiek eta Holly Wood eta X-ren interpretazioak, ontsa jokatutako rolak bi-biak. Rol eta joko ezberdinak dira nolanahi ere. Literarioagoa Holly Woodena, espresiboagoa X-rena. X-k bizi duena, barne sentipena, ederki asko azalaraztendu aktoreak. Cachenaut kontent egon daiteke aktore “profesionalak” ez diren bi lagunen ekarpenaz. Ontsa ezagutzen ditu biak ala biak: Dominika Rekalt eta Jef Goienexpe. Jef-eren interpretazioak aipamen berezia merezi du. Eta, prefosta, txalo zarta bat ere gaineratiko jolakarientzat.

5/ Aktore bien arteko elkarrizketak onak dira, zubereraz. Baina zuberera ezagutzen ez dugunontzat –maila diferentetan– jardunak mugatzen du filman modu laxoan murgiltzea. Eta azpitituluak ez dira behar beste egokitu, ene ustetan. Tira, mugak zuberera ulertzen ez dugunona da, ez zuberotarrena.

6/ Xorak –ia filma guztiak– dituen mugak muntaian leudeke, akaso. Istorioa ez da samurra, eta istorioaren bilakaera harilkatzea ez da gauerdiko ahuntzen eztula, areago ahuntza zuberotarra izanik. Alabaina, nik “nahikoa” ematen diot, “nahikoa altua”. Zenbaki batez: sei hamarren artean. Muntaketaz ari naiz, gainerako atalez eta filmaren balorazio orokorraz, zuek egin kontu, neronek arestian idatzitakoaren (h)arieran.

7/ Luza nezake gogoeta, baina luzetsi naiz jada. Hurrengo batean, gehiago agian eta menturan. Xoraren ametsetik esnatzen hasita nago eta odolaren usaina aditzen dut anartean. Aizue, jakizue, filma garratza da zenbait pasartetan, alta, ongi helarazia da garraztasuna. Garratz tantoak baino ez dituzue, mundu honetako arrasto neurrizkoak, zentzuzkoak, arrazoikoak.

Nola ulertu bizitza bestelakoan?

Independentzia eta Sozialismoa

Badira bizitza seinalatzen diguten –eta markatzen gaituzten– pasadizoak. Honako hau inozentziaren urteetakoa da, hor nonbait:

Oraingoan ere, aurrekoan bezala, protagonistak Zabaleta abizena zuen. Pasadizoa aurrekoa baino bost urte lehenagokoa da, gutxi gorabehera.

Zabaleta hau ETAko kide izan zelako atxilotua izana zen iragan berrian. Preso egon zen aldi luzeska batez.

ETAren Independentzia eta Sozialismoa aldarrikapena ozen zabaltzen hasia zen garaia zen.

Zabaletari hiru milioi pezeta inguru tokatu zitzaion loterian. Bazen dirua garai hartan.

Berria herrian zabaldu zen. Niri zirrara berezia egin zidan nonbait. Berria bueltaka ibili nuen buruan egun osoan.

Gaua iritsita, anaia (bi urte gehiago zeukan nik baino) eta biok ohean ginela, halaxe jardun ginen:

– ¿Lo de Zabaleta, un poco putada ya es, no?

Anaiak: – ¿Pues?

– Jode! ¿Qué va hacer con el dinero?

Anaiak: – ¿Qué va hacer..? Pues gastárselo!

Martha (Elizabeth Olsen) eta haren ahizpa (Sarah Paulson).

Benetan? Olsen bixki gatzgabe horien ahizpa gaztea da filmeko protagonista? Bada, argi dago familia horretan talentua nork duen. Elizabeth Olsenek ederki antzeztu du sekta batetik alde egin duen neskaren oinazea, nahasmena, pixkanaka paranoia bihurtuko dena. Eta ederki antzeztu du sekta barruan bizi dituen hasierako lilura, ondorengo beldurra. Flashback bidez tartekatzen dira bi istorioak pelikulan, baita Martharen buruan ere –hori baitu egiazko izena, nahiz eta sekta barruan Marcy May deitu, eta Marlene izenez erantzun telefonoa hartzerakoan, sektako gainerako nesken antzera–.

Bidaia psikologiko eta fisiko interesgarria garatu du zuzendariak, buruko herstura eta ahulezietan barna. Gizakia ahul bihurtu baitaiteke, menpeko, eta barrutik hustu, kasik konturatu ere egin gabe, atsegina eta jakintsua dirudien liderraren kontrolpean. Baina sektatik aterata ere nekez egokituko da protagonista ahizparen eta haren senarraren bizimodu burgesera. Kontraste handia da Martharentzat –Marcy Mayrentzat? Marlenentzat?–, gizarteko arauetara baino, sektako eredura ohituagoa. Trauma gehitxo, gertatu berriak. Ezinegona eta antsietatea taxuz irudikatu ditu zuzendariak, baita sekten aurpegi bikoitza ere, eguneroko lasaia eta aldi berean susmagarria.

Bai, tentsioa mantendu arren indartsuagoa izan zitekeen filma; eta batez ere bai, bukaerak –hobe esanda, bukaera ezak– herren uzten du emaitza. Baina ordainetan dugu, Sarah Paulson eta Hugh Dancy aktoreen interpretazio osatuekin batera, Olsenen aurkikuntza. Bere begirada galdua, hauskortasuna, naturaltasuna eta freskotasuna. Ibilbide oparoa aurreikusten diogu. Benetan.

• Martha Marcy May Marlene
• Zuzendaria: Sean Durkin.
• Aktoreak: Elizabeth Olsen, Sarah Paulson, Hugh Dancy, John Hawkes.
• 2011, AEB. 102 min.

Chomolungma

Badira bizitza seinalatzen diguten –eta markatzen gaituzten– pasadizoak. Hona, batto:

1980ko maiatzaren 14a zen. Martin Zabaleta mendizale hernaniarrak Everesteko gailurra zapaldu zuen. Biharamunean, Egin egunkariak berriaren tamaina eman zuen lehen orrialdean. Honela zioen, gutxi gorabehera:

– “Euskadi conquista el Everest” edo “Euskadi llega a la cima del Everest”.

Gure koadrilan jende anitza –ideologiaz– biltzen ginen, gazteak eta berdeak artean. Ni abertzale… tira, nik ez nuen abertzale itxurarik ematen. Morroi libre antza ematen nuen, edo –libertarioa edo anarkista esateko, hitz handiegiak–. Laguna komunista zen, komunismoaren grina bizi zuen…

Hitz bitan: berak “komunista”rena markatuago zeraman nik “abertzalea”rena baino.

Berak familiarengandik jasoa zuen euskara, ni ikasten ari nintzen:

– Euskadi igo dela Everestera? Bada, ni ez naiz egon.

Berak, berriz, lagunak:

– Ni, bai.

Hogeita hamabi urte bete(ko) dira astelehenean, Everestekoa, eta lagunaren eta bion arteko pasadizoa bizi izan genituela. Gaur egun euskaraz aritzen garenean, ez beti, nola gerta, lagunak zera esaten dit:

– Poliki, polikiago egin, nik ez daukat zure mailarik.

Rodrigo Rato Bankiako lehendakariak dimititu egin du. Ekaitza dator berriz ere finantzen arlora.

Espainiako Bankuak eta hainbat erakundek sortutako bankuen birmoldaketarako funtsak (FROB gaztelaniazko akronimoa) Bankia erreskatatu behar izango du, diru publikoz. Askoren iritziz finantza erakundeen Pandoraren kutxa ireki besterik ez da egin. Espainiako Estatuko bankuek eta kutxek etxegintzaren arloan 184.000 milioi euro omen dituzte sartuta. El País egunkariaren gaurko zenbakiak artikulu eta taula (paperean soilik) argigarria kaleratu du eta bertan ikus liteke oso garbi zein diren toxikoak, zein zalantzagarriak, zein inoiz ikusiko ez ditugunak.

Espainiako Estatuko laugarren finantza erakundea da Bankia. Zazpi kutxen artean sortutako mamotretoak 14.700 milioi euroko ondare garbia du eta 301.000 milioi euroko aktiboak. Baina arazo ugari ere bai. Adreiluaren zama, likidezia falta, kapitala handitzeko zailtasunak… Kutxen fusioak eta pribatizazioak arazo estruktural horiek alfonbra azpian ezkutatu baino ez zituen egin, eta orain mamotretoa handiegia da Gobernuak besterik gabe erortzen utz dezan. José Moises Martin ekonomialariak artikulu interesgarria idatzi du horretaz Economistas Frente a la Crísis blogean.

CajaMadrid, Bancaja, Caja de Canarias, Cája de Ávila, Caixa Laietana, Caja Segovia eta Caja Rioja artean Banco Financiero y de Ahorros (BFA) sortu zuten eta hortik jaio zen Bankia. Erakundeak muga handiak ditu ondare garbiari dagokionez, aktiboen %4,9 besterik ez baita, horrek esan nahi du Europako arau finantzarioak betetzeko beste 6.000 milioi euroko ondarea behar duela.

Baina nola lortu dirutza hori? Hortxe hasi zaizkio arazoak Bankiari. Burtsara 2011ko uztailean atera zen eta indartsu hasi zen, 3.000 milioi euroko kapitala eskuratu baitzuen. Baina ordutik hona akzioek %37 egin dute behera eta merkatuan kapitala lortzea ezinezkoa du gaur egun. Bankiak inbertitzaileen konfiantza galdu du, batez ere adreiluak pisu handia duelako banku horretan. Etxebizitzak egiteko edo erosteko bezeroei utzitako dirua, kreditutan emandako diru osoaren %18 da eta hortik 17.000 milioi euro ez kobratzeko arriskua du. Etxegintzari loturiko aktibo horien prezioak beherantz errebisatuko balira, kiebra jotzeko kinkan legoke.

Kapitalizazio arazoari aurre egiteko Bankiak Europako Banku Zentralera jo du. Honek dirua uzten die mailegatuta bankuei –%1eko mailegu herritar soilarentzat iraingarria–. Bankia lehena izan zen EBZren enkantean parte hartzen eta otsailean jada 25.000 milioi eskatu zituen. Likidezia falta nabarmena erakusten du horrek. Rating agentziek gogor zigortu dute, Standard and Poors-ek esaterako, “zabor bonoaren” atarian zuen Bankiaren bonoen maila.

Gertatzen ari denarekiko aski adierazgarria da irudia.

Ez dakit zenbat diru kobratuko duen Jose Ignacio Goirigolzarrik hartu berri duen Bankiako lehendakari karguan. Badakit, aldiz, 2009ko urrian ia 69 milioi euro eskuratu zuela BBVA utzi eta 55 urterekin aurrejubilatu zenean: urteko 3 milioi euroko bizitza osorako pentsioa adostu zuen bankuarekin, lanean ari zenean baino pixka bat gutxiago (orduan urteko 4,2 milioi euro). Erabakiaren etikotasunaz asko hitz egin zen bere garaian, bideo honetan ikusi daitekeen moduan

Badakit, ostera, zenbat kobratuko duten Novacaixagalician orain erretiratu berri diren lau zuzendarik, erretiro eta kalteordainen kontzeptuan: 54 milioi euro. Hau da, UPNk eta PSNk, 2012ko Nafarroako  Gobernuaren aurrekontuarekiko biharko adostu behar duten diru murrizketa (edo sarrera) bera: 54 milioi euro.

Finantza munduaren arazoak bata bestearen atzean datoz eta, Bankiaren porrotaren harira, Espainiako Gobernuak 10.000 milioi euro gasta dezake bere erreskatean. Duela gutxi iragarri duen hezkuntza eta osasun erreformako mozketaren 10.000 milioi euroak akaso.

Eta denak adierazten du hau ez dela azkena izango. Aginte makila dutenek argi iragarri zuten (FMIk eta Banco Santanderrek) duela bi aste: azkenean, diru publikoa beharko da finantza sektorearen birmoldaketa amaitzeko