Argia astekaria webgunearen hasiera

Lantegi horretan, ingurune erabat euskalduneko gazteak etorri zaizkit lehenengoz burura: gazte errezildarrak. Bizi-bizirik dugu belaunaldi aniztasunaren hartu-emana, eta, bizitzeko mundu eta modu jakin batekin identifikatzen dugu euskara. Ahoz erruz eta errez komunikatzen gara edozein egoeratan, eta hitzaren jolasak ez du etenik, askotan joko bihurtzeraino.

Herri euskaldun exotiko eta bukolikoa, zapla, estali dit hiriburuko bizipenen irudi lausoak. Koadrilako hizketaldietan bi hizkuntzak arin-arinean. Hitza nork hartu, eta zer adierazi nahi izan... hortxe saltoa. Gaitasun kontuak eraginda, ia beti, bi hizkuntza borrokan, eta gehienetan, jakina, gaztelania izaten da garaile. Erdal makulu, molde edo esaerak erakargarriagoak omen! Bien bitartean, ezberdin eta bakan sentitzen gara beste hots, hitz eta bizi nahierek erasandakoak.

Eta bi muturrak entzun egin ditut, bat-batean era nahasi samarrean, unibertsitateko erreka bidean, txoko ezkutu eta sonatuagoetako kumeen jardunetan: belarri zuloetan aurikularrak ipini, eta "kupela, kupela..." korridorean kantari ari den ataundar neska; asteburuko pasadizo bitxiak gaztelania hutsean trukatzen dituen koadrila gasteiztarra; gelan sartu, eta azalpenak bi hizkuntzatan zorrozten dituzten neska-mutil goierritarrak; igandeko pilota partidaz hika ari diren mutil hernaniar eta zarauztarra; euskara aberasteko lagun talde euskaldunarekin txertatu diren neska-mutil ermuarrak...

Dena dela, zalaparta kaotiko hori bakarrik ez zait deigarria gertatu. Hizkuntzen gaineko jarrerek esnarazi naute hasiera-hasieratik, eta nagusienak aipatzearren, haien ahotsak idatzira ekartzen ahaleginduko naiz:

- Hobe duk erdaraz egitea, motel!: ingurune oso euskaldunetako gazte gutxi batzuen jarrera zikoitza. Euskararen ezina duenak bidezidorra hautatzen du taldekide izateko galtzada bihurrian: gaztelaniara jo edo koadrila aldatzen du.

- "Hi, aitze al dek?": beste ubeldu batzuk, berriz, bestaldean. Barregarri gertatzen zaio baten bati zenbaiten herri hizketa, eta halaxe jardun ohi da imintzio, hots eta doinuak maisuki antzeztuz.

- Zer gertatzen da, ba?: bere-bere egina dauka beste hainbatek euskara-gaztelania kode narrastua; zer, nola edo norekin hizketan aritzeak ez du bere jarduna aldatzen, ez da aldaketaren beharraz jabetu ere egiten.

- Aizu, nik ez dut sekula arazorik izan euskararekin!: nor bere herritik, eskolatik unibertsitatera joan, eta lehenbizikoz, hobekuntza behar ahozko eta idatzizko testuetan! Gazteak asaldatuta, irakaslearen oharrak irakurri eta entzunda. Ordura arte euskararekin arazorik izan ez, eta orain zenbat ahulezia? Nola liteke hori? Ikasle gazteek harridura eta amorrua adierazten dute.

- Euskara batuari, kontra: ingurune hurbileko, etxeko euskara edozein unetan eta edozertarako! Komunikazio parametroen aurkako borroka sutsua da batzuena, egokitasunaren eta haren mendeko zuzentasun mailaren kaltetan. Muineko arrazoia? Aurreiritzi linguistikoa eta ezintasun komunikatiboa, beharbada...

- Esku bete lan daukagu: euskararen kalitateaz, erabileraz, kultur identitateaz... arduratzen direnak asko dira. Bada euren helburu garrantzitsu bat euskara komunikatzaile bikainak izatea, etorkizuneko haurren eredu izango direlako kontzientzia dute, eta gogotik dihardute lanean.

Mezurik mezu, hots argi haiek zurrunbilo baten zalaparta tankera hartu dute: Euskaltzaindiaren arau (aldaketa) eta salbuespenak; "hutsuneak bete" eta "okerrak zuzendu" ariketak; "euskaraz hitz egin" agindu errepikatuak; "gero eta okerrago egiten duzue" irakasle eta gurasoen harri astunak; irakasle bukoliko, erromantiko, literaturazale arraroa; Euskararen eguna; Mutriku eta mutrikuarrak ezagutu ez, eta "nola esaten da Mutrikun...?" galdera zentzugabea... Bai lehorra zurrunbiloa. Horrek ez gaitu gazteok erakartzen.

Beste batzuk, berriz, zaparrada bustian jira-biraka agertu dira: gazteen euskara bultzatzeko egitasmoak proposatuz eta abian jarriz; gazte koadrilen euskara erabilera sustatuz; gazte hizkera ikertuz; hitz edo molde gazteak sortu eta gazteei eskura emanez; eta onentsuenean, haien eraikuntza, egitura tresnak eskainiz... Ez da lan makala, gero.

Gazteok bihurtu gara protagonista, eta errealitatearen marrazki soilduak erreparatuz murriztu dugu geure paisaiaren ikuspegia. Baina euskara haur, heldu eta adindurik ez duen euskara gazterik ba al da? Bakoitzak darama bere txapela, eta parez pare alderatuta nabarmentzen dira desberdintasun eta berdintasunak, handitasun eta txikitasunak, hutsune eta estalkiak. Mugikor eta aldakorrak dira, eta alderik alde dabiltza tokian-tokian. Ezin ditut bakanduta ulertu.

Paisaiaren zabala behatzeko lehen ahaleginean, galdera-arrasto hauek utzi nahi ditut: zein adinetakoen euskara ereduak izan ditugu? Zenbat euskara adinekin jarri gaituzte harremanetan edo jartzen gara jolasean? Zein hizkuntza trebetasun garatu ditugu, batik bat, eskolan? Euskaren kalitatea ziurtatzen duten irakasle ereduak ditugu eskoletan? Eta komunikatzaile eraginkorrak hedabideetan? Eta administrazioan? Lantzen ote dira hizkuntza jarrerak? Hizkuntza erabiliaren gaineko hausnarketak egiten badakigu? Zenbaterainoko aukera izan dugu euskara eta bere kulturarekin harremanetan jartzeko?

Galdera latzon leungarri, erantzun lakarrak datozkit oraindik burura. Badaukat zer argitu, nori galdetu eta nola berdindua, eta ez dira, hain zuzen, gazteak erantzule bakarrak izango. Oin zola, berriz, seko urratu dut eta berriz berriak egin beharko.